श्री क्षीगौरगदाधरो विजयेतासु #
प्रयक्ताख्यात-मञजरो
श्री श्रीरूपगो स्वामिप्रभुपाद-प्रणी ता
श्रीहरिदासशाख्री
_ सज्ञणकसंस्करण दासाभासेन हरिपार्षददासेन कृतम् |
मुद्रक - प्रकाशक :--
श्रीहरिदास शाद्घ्री
श्रीगदाध रगौरहरि प्रेस, श्रीहरिदास निवास, कालीदह वृन्दावन, मथुरा (उ० प्र०) पिन-- २८११२१
प्रथम संस्करणम्--- १००० |
प्रकाशन तिथि-- मकर संक़ान्ति १६९० ह
श्रकाशतत सहायता--मुद्रा दयम् । |।
& श्रीक्रोगोरगदाधरों विजयेताम् #
प्रयक्ताख्यात-मज्जरी
श्रीश्रीरूपगोस्वामिप्रभुपाद-प्रणीता
श्रीधाम-वृन्दावन-वास्तव्येन न््यायवशेषिकशा स्त्रि-नव्यन्यायाचाय काध्य व्याकरण सांख्य मीमांसा वेदान्त तक तक तक वष्णवदर्शन तीर्थाद्यपाधिसमलड्कृतेन थ्रौहरिदासश्ञास्त्रिणा प्रकाशिता ।
सद्ग्रन्थ प्रकाशक :
श्रोहरिदास शाद्री श्रीगदाधरगो रहरि प्रेस शीहरिदास निवास छ कालीदह, वृन्दावन (मथुरा) २८११२१
हैः श्रीक्षीगो रगदाधरौ विजयेता स् $६£ विज्ञप्ति
श्रील रूपगोस्वामिपाद प्रणीत “प्रयुक्ताख्यातमञ्लरी नामक क्रियाकोष प्रकाशित हुआ। यह ग्रन्थ भट्टमल्ल रचित _आख्यात-
. चन्द्रिका' का संक्षिप्त संस्करण है। ग्रन्थ के नाम से ही बोध होता है कि--इसमें साहित्यमें प्रयुक्त आख्यात समूह का ही उल्लेख हुआ है।
प्रस्तुत ग्रन्थ तीन काण्ड में (अध्याय में) पूर्ण है, एवं प्रति काण्ड में कतिपय वर्ग से विभक्त है। प्रथम काण्ड में--भावविका रवर्ग, ब॒द्धिवर्ग, अन्तःकरणदवृत्ति- वगे, वाकक्रियावर्ग एवं ध्वनिक्रियावर्ग विन्यस्त है । .. द्वितीय काण्ड में-मनुष्यचेष्टावर्ग, ब्रह्मचेष्टावर्ग, क्षत्रिय- चेष्टावर्ग, वश्यचेष्टावग एवं शुद्रचेष्टावर्ग है । तृतीय काण्ड में--प्रकीर्णवर्गं, सनादिवग, नानाथेवग, एवं अकरमंक धातु का निरूपण है। ग्रन्थ के आरम्भ में आदर पूर्वक भट्टमल्ल का नाम लिखित हुआ है। “भट्टमल्लविरचिता याद्भुताख्यात-चन्द्रिका । ततः संग्रह्मते प्राय: प्रयुक्तो धातुसचय: ॥१॥ सत्तायामस्ति भवति विद्यते, चाथ जन्मनि। उत्पद्यते जायते च सम्भवत्युद्धवत्यपि ॥२॥*' ग्रन्थ के अन्तिममें लिखित है-- “मुदा यथाथ-ताम्नीयं कविसारज्भु-रड्भदा | सेव्यतां कोविदगण: प्रयुक्ताख्यातमश्जरी॥ श्रीचतनन््यदेव के मतमें. विश्वजनीन प्रेमधम ही परम पुरुषार्थ है। परम-पुरुषार्थस्वरूप प्रेमधर्मे का आच्ररण-पृबंक
(२)
प्रचार कार्यमें रत षड़ गोस्वामी--श्रीरूप, श्रीसनातन, श्रीरघुनाथ भट्ट, श्रीगोपालभट्ट, श्रीरघुनाथदास एवं श्रीजीवगोस्वामी का नाम सुप्रसिद्ध है। इन षड़ गोस्वामी के एकतम प्रस्तुत ग्रन्थ-प्रणेता श्रीरूपगोस्वामिचरण हैं ।
कर्णाट प्रदेश के यजुर्वेदीय भरद्वाज-गोत्रीय विप्रकुलमें ' आपका जन्म हुआ था। तदानीन्तन गौड़ के वादशाह होसेन | शाह के आप विशिष्ट आमात्य थे। अनन्तर समस्त विषय परित्याग-पूर्वक श्रीचेतन्यदेवके श्रीचरणों में आत्मसमपंण किये थे । इनके श्रीगौराज्भदेवके प्रति अनुराग से गृहत्याग, दैन्य एवं विषय- वराग्यादि जन-समाजमें सुप्रसिद्ध हैं। श्रीकृष्दास कविराज गोस्वामि प्रणीत श्रीचेतन्यचॉरितामृत एवं भक्तमाल प्रभुति प्रन्थमें वणित आपकी सविस्तार जीवनी आलोच्य एवं आस्वाद्य है । श्रीनरोत्तम ठाकुर महाशय प्रेमभक्तिचन्द्रिका' नामक पग्रन्थमें इनको यथार्थत: “श्रीचेतन््यमनो5भीष्ट स्थांपक' कहे हैं।
श्रीवृन्दावन के लुप्ततीर्थ उद्धार, श्रीगोविन्ददेव की सेवा का प्रवर्तत एवं भक्ति-शास्त्र प्रचार हेतु आप श्रीगौराज्धदेव कत्तु क विशेष रूपसे उपदिष्ट हुए थे।
प्रयाग से श्रीरूपगोस्वामिच रण श्रीवृन्दावन गमन किये थे। वहाँ से घरमें लौट कर विषयों की सुव्यवस्था करके नीलाचलमें श्रीमन्महाप्रभु श्रीचेतन्यदेव का दर्शन किए थे।
गौड़देशमें अवस्थान के समय ही आप “विदम्धमाधव' एवं 'ललितमाधव” नामक नाटकद्वय की रचना करने के लिए उत्सुक हुए थे। ब्रजलीला एवं पुरलीला का वर्णन एक ही नाटक में करके ब्रज-विरह प्रशमन करने की इच्छा होने पर भी सत्यभामा पुरमे सत्यभामादेवी के आदेश से एवं नीलाचलमें श्रीमन्महाप्रभु के साक्षात् उपदेश से पृथक रूप से नाटक-दय का प्रणयन आप किए थे।.
(३)
भक्तबृन्द के सहित श्रीमन्महाप्रभु इनकी रचना को सुनकर अतिशय आनन्दित हुए थे। इसका विवरण श्रीचतन्यचरितामृत ग्रन्थ में विशद रूपसे है। स्वशक्ति-सच्चार-पूर्वक श्रीमन्महांप्रभु इनको श्रीबवृन्दावन में आचाय्यं पदमें प्रतिष्ठित कर निजाभीषष पूत्ति किए थे ।
श्रीरूपगोस्वामि-रचित ग्रन्थावेली--१। भक्तिरसामृतसिन्धु, २। उज्ज्वलनीलमणि, ३। लघु-भागवतामृत, ४। विदग्धमाधव, ५। ललितमाधव, ६। निकुश्लरहस्य स्तव, ७॥। स्तवमाला, ८। श्रीराधाकृष्ण-गणोह श दीपिका, ६। मथुरा माहात्म्य, १०। उद्धवसन्देश, ११। हंसदूत, १२५। दानकेलि कौमुदी, १३। श्रीकृष्णजन्मतिथि-विधि, १४॥। प्रयुक्ताख्यात-मज्जरी, १५। नाटक चन्द्रिका प्रभृति।
हरिदासशास्त्रो
श्रीक्रीरूपगोस्वामिपभुपाद: खलु जीवनिकाय-हिंताभिलाष- परवशतया भट्टमज्विरचिताख्यातचन्द्रिकामनु प्रयुक्ताख्यांतमञ्नरीति संक्षिप्त: क्रियाकोशोध्यं प्रणिन्ये।. लघुतोषणीनामिकाया: श्रीमड्भागवत-टीकाया उपसंहारे श्रीपादरूपग्रोस्वामिनां ग्रन्थ- गणनावसरे नास्य समुल्लेख:, भक्तिरत्नाकरे किल प्रथसतो नाम प्रयुक्ताख्यातचन्द्रकेति. भ्रमात्मकमेवेति प्रैक्षावद्धि विभाव्यम् । वाराणसीत: मुद्रिताख्यातचन्द्रिकाया भूमिकायां क्रियाकोशानां गंणनायामस्योल्लेखेडपिके रचयितृनामनिर्दशे. सम्पादकस्य
“7 कल आस्यालबखिका (ूनहलत्य)) लियाकलापः (विल्यानलबस्थ), क्रिपापर्यापदी पिका. (वीरपाण्ड्॑स्थ), क्रियाफोश. (रामचनरद्रस्थ),
(४)
विचिकित्सा समभूत। कलिकातानगरीत: छात्रपुस्तकालयाद गोड़ाक्षरेमुंद्रितसंस्करणेईपिः सन्देहास्पदत्वमासीत यत: प्रतिवर्गमनु 'इति प्रयुक्ताख्यात-मजञ्जर्य्यामिति' लेख-समुल्लासेडपि तिपत्रशिरसि (प्र8०7॥8) प्रयुक्ताख्यात-चन्द्रकेति नामाहश्यत । परन्तु । ग्रन्थान्वेषणा वसरेउस्मापि: श्रीवृन्दावने श्रीदामोदर-पग्रन्थागारै, श्रीविनोदवागमन्दिरे, जय॑पुरीय-श्रीगोविन्द-ग्रन्थालये, विकानी र- राजग्रन्थागारे, वराहनगरीय-श्रीगौराज्भ-प्रन्थमन्दिरे एवं बहुत्र च अ्युक्ताख्यात-मञ्जरीति हस्तलिपिरसक्ृद्दृष्टा। प्रयुक्ताज्यातचन्द्रिकेति श्रीरूपगोस्वामिपाद-कृत-ग्रन्थनाम-विमर्ष .. तथाख्यातचन्द्रिका- ' भूमिकायां कविसारज्भ-कत्तृ कतायाश्र सन्देहे जाते सड्धूलने5स्या हतादरो&भवम् । जयपुरीय-प्रन्था लये खलु श्रीमतृश्री रूप-हस्ता/क्ष रै: स्थलविशेषे चूणिकासम युक्तां पुस्तिकां हृष्टा एषेव श्रीरूपपादकृतेति मे सम्मतं मतम्। उपसंहारस्थितस्य कविसारज्भरज्भदेति पदस्य सारज्भति नाम कवेनेंति निर्णेयोषपि सद्जात:, गौड़ीयवेष्णव- साहित्ये सारज्धरज्भजदेति१ रसिकरज्भदेतिर टीनानामेवासकद्द॒ृश्यते । अतो ग्रन्थोथ्यं श्रीरूपपादकृत इति स्थिरो विश्वासो जात: । गीर्वाणवाणी-प्रणयिनां प्रीतयेड्धुनास्य मुद्रणं कृतम्। सश्रीपाद- हस्तलेख-प्रतिविम्ब-समुल्लसित॒मिति येनास्य प्रणयितृविषयक- सन्देहलेशोषपि न स्यादिति। क्
्रयुक्ताख्यातमञ्लरा ( कविसारजस्य ? ),.. क्रियारत्नसमुच्चय (गुणरत्नस्रे)), धातुरूपभेदः (दशबलंस्य वरदराजस्य), कविरहस्य: (हलायुधस्य ) । द की ये
१ भ्रीकृष्णकर्णामृतस्थ श्रीकृष्णंदासकविराजगोस्वासिनां._ तथा लघुभागवतामृतस्थ श्रौबलदेवविद्याभुषणानां टोका - सारड्ूरड्भदेति। ..
२ लघुभागवतामृतस्य शीवृन्दावनचन्द्र-तर्कालड्रगराणां.._ तथा पद्मा वलोमनु श्रीवी रचन्द्रगोस्वामिनां टोका--रसिकरड्भदेति। द
_>अनकमा+-- -+«
पर्याय-सूचिका [ अड्भू-पर्याया: इलोक-पृष्ठयोरिति ज्ञातव्यम् ]
अक्षरविन्यासे ९।२३,. अग्रवृत्तो ३६२६, अडकुरोज्ूवे ३।१, अद्भचू्णने ७३।२६, अंज्भीकारे २३५, अश्चति ६४१, अतिक्रमे ४७।२७, अतिथिभावे ५॥२०, अतिशये ५८२८, अद्भुते ६०२८, अधिवासे २२२५, अधिशयने २२९२५, अधोगतौ ४२॥२६, अध्ययने ५॥१०, अध्यासने २२२५, अध्येति- (अदादि) २॥४२, अनक्ति (रुघादि) १४८, अनादरे १२-१४७, अनुकरणे १६१६, अनुगमने ३०२५, अनुज्ञायां २०२१, अनुज्ञाने २५॥३, अनुत्कर्ष श्डार, अनुमाने १७५, अनुवादे ४१०, अन्तर्धानि ४४५२७, अन्वेषणे २५।३४, अपकारे १६।८, अपक्षये १६।३, अपध्यानें १७४४, अपयाने ४६।२७, अपराधे १९।८, अपशब्दे ८।१०, अपस्किरते (तुदादि). ३॥४३, अपस्मारे २७१७, अपकह्ृलवे २८१२, अपानध्वनो ८5१४, अभिभवे ४५८।२८, अभियोगे ५०२७, अभिषवे ४३॥३०, अभिषुणोति (स्वादि) १।४३, अभिसन्धत्ते (अदादि) ४४३, अभुक्त २६।२२, अभ्यसूयायाम् ६७, अभ्यागमे ५॥२०, अभ्युत्थाने ५१२०, अदेने ७९६।३०, अपेणे ३७१८, अवतंसे ३१६, अवधाने २२-२३५, अवष्टभ्नाति (क्रबादि) २४४, अशनिशब्दे ३१३, अश्वध्वनौ ६।१३, असत्कृतौ ९।१०, अस्तगमने डं४।२६। ... . .आक्रोशे ६१०, . आगमने २८२५, - आग्रहे २१८, आचमने
ख] प्रयुक्ताख्यात-मञ्जरी
४२०, आज्ञायां 5२३, आदरे €-१०।२०, आदाने ३२।१८, आनीतौ ३७३४, आभिमुख्यवचने २६।१२९, आममन्त्रणे १६४२१, आमन्त्रयते (चुरादि) ३४४, आयतौ ५१२३, आरम्भे २१४, आरोहे २३२५, आत्तेंध्वनौ ५।१३, आद्रंभावे 5३१, आवृतोौ २०-२२।३२, आशीववादि ' १७।११, आस्वादने ३०६, आह्वाने २४१२।
इज्यारम्भे २४२२ ।
उक्तो १-३३१०, उच्चशब्दे १९१४, उत्कटशब्दे १०१४, उत्कण्ठास्वनो ६१३, उतृकर्षप्राप्ती 55।३०, उत्कलिकायां १६।५, उत्कीर्ण ३३५, उतुकोचे ६।३७, उत्कोचेन बशीकृतौ ४ रेड, ; उतृक्षेपणे ३६।३४, उत्पाटने ५६।३०, . उत्सेके ३५॥३४, उदये २८२६, उद्देशे १५४, उद्देशकृतो १०२३, उद्धवति १४०, उद्धत्तंने 5।१५, उद्यमे ४४।२७, उद्घासे 5/३७, उद्घाहे ३८१८, उन्मादे रछ७८, उन्मूलने 5४३०, उपभोगे ४२१९, उपमाने १७४, उपवहंणे ४६।१६, उपलेपने ३८।३४, उपसेवने ११।२०, उपालम्भे १३११, उप्तक्ृष्टी २३१, उप्तो ५॥३१, उल्लेखे ३३५ ।
ऊर्जयति, ऊर्जयते (चुरादि) ४४४, ऊरद्धवत्वे ३११८ ।
ऋतीयते (चुरादि) ५/४४।
ऐश्वय्यें १२३।
कटति 5।४१, कठीबन्धे १०१६ _ कठोरक्षरणे ४४२६, कण्डतो १०३८, कत्थने १५॥११, कफजशब्दे ८१४, कम्पे ६५॥२८; करुणायां २१-२२८, करोति (तनादि) १४३, ककंशध्वनौ ४१३, करषंणे १३१, कलड्ुं १२/११, कलते ११४१, कबित्वे १६।११,
+ >> व्यरनसकाकक-3७- 3. - 24-५८: >्ाप॥+फधन++ननमनहकक+++ 3९ > थी. +-->-+-टनकामभल--अ--++ अत पक...
पर्याय-सूचिका [ग
कषति २०४२, कार्मुकध्वनौ ९६॥१४, काशते १४४१, कुचति ७४१, कुटिलगमने ३५॥/२६, कुत्सित-वृत्तो ३७२६, कुन्थति ४४०, कुरुते (तनादि) १४३, क्णोति (स्वादि) १४३, कुतों ३-५।१५, कौक्षध्वनौँ 5१४, कौटिल्ये १९॥२४, क्नूयते ६४१, क्रन्दति ५॥४०, क्रमे ३१।१८, क्रमते, क्रम्यते १०॥४१, क्रये १६।३२, क्रीडायां १८।१६, क्रोशति १५॥/४१, क्लेब्ये १८।२४, क्षमायां ११-१२।७, क्षिप्रगतौ ३३२५, क्षियति (तुदादि) २४३, क्षुते ७१३, कुरति (तुदादि) २।४३, क्षोभे २५॥२५।
खगतो ३२२५, खगनादे ३३१३।
गणने १७।३२, गमने २५-२७,।२५, गर्जति ७।४९, गभमोक्षणे ४४१६, गये २६-२७७६, गीते ६।१४, गुणने १७३२, गुप्तवादे २०२४, गुम्फने १७+-१८।१२, यृक्ताति ग्रृह्नीते (क्रथादि) १।४४, गोशब्दे २११३।
घरति (तुदादि) १।४३, घृष्टी १०३८०, घोरध्वनौ ५॥१३, घ्रांणे २९।६ ।
चरति ११४१, चर्चायां ११।१६, चलति १४।४१, चलने; २३।२५, चायति १5५।४२, चुम्बने ४२१६, चेष्टायां ६१६ ।
छटति ८।४१, छद्मगमने ३१२५, छेदने ४३४ ।
जन्मनि २।९, जले २४२२, जयति १२।४१, जरायां १२।२, जागर्य्यायां ३३६, जीवने ५२, जुगुप्सायां ३०१९, जुषते (तुदादि) १४३, जुम्भायां ३१९, ज्ञपयति २४४, ज्ञाने २३ ।
घ] प्रयुक्ताख्यात-मजञ्जरी
तक्षणे २३५, तन्द्रायां ३११९, तरति १६।४२, तजंते १२!११, तपेंगे १९२१, तर्ष १८२१, ताड़ने ६६२८५, तायते १०।४१, तिरश्नां ध्वनौ ५१३, तुल्ये १५३२, तृप्ती २९१७, तैक्ष्ण्यकरणे ३।३५, तललेपे ८१५, तोषणे २३२२, त्यागे ३३॥१८, त्रासने ६३२८, त्रि:कृषो ३।३१, त्वज्भति ६४१, त्वरायाम १७२५ ।
थुत॒कारे इं८। १८ ।
दंशने २६॥१७, दण्डे ३२३, दधातिं (अदादि) ३।४२, दन्तच्छदे २४।॥ १७, दम्भे १८।८, दम्भेच्छायां २०।२६, दयते ८।४१, दाने १४२१, दीक्षते १३४१, दीप्ौ १५-१६।१६, दीर्घीकरणे 5।३७, दीव्यति (दिवादि) १४२, दुःखित्वे ३०।६, दुर्गतो ६३७, दुष्कृतो १७।३६, दूरीकरणे ७।३७, हृप्यति (दिवादि) २।४३, दन्ये २९९, दोहने २७।३३, द्रवगतौ ४२२६, द्रवीकृतौ ४२।३४, दोहे १८८, द्वार-प्रवेशने १७२४, द्वि:कृषौ २॥३१, द्विधाकृतों 5५६।३०, द्विरुक्तो ४१०, हषे ४।७। द
धमति १८।४२, धान्यच्छेदे ६।३५, धापने २०२१, धारणे, ६२३, धावति १६॥४२, धुक्षते १३४१, धुनने ६०२८५; ध्याने, १७।५, ध्वनो १।१३।
नक्षति १६९।४२, नखक्षते ३१॥१८७, नटने १६॥१७, नाथति नाथते ३।४०, नाशने ८5४॥३०, निःसरणे २८।२५, निक्षिपे २२।३२, निगी्णं २५४॥१७, निन्दायां १०।१०, निराकृतौ २९-३०! १२, निरोधने ५६।२८, निर्णये १२४, निर्यातयति ३।४४, निव दे २४।८,
पर्याय-सूचिका | [डे
निश्चासे ६२, निष्कर्ष ११३६, नीचंवृत्तों ३६२६, नीराजने १०२०, नपुण्ये १६॥३२, न््यासापणे २३॥३३ ।
पराक्रमे ७२२६, पराड्मुखे ४६२७, परिचर्यायां ११२०, परिणामे ६४२, परिधाने ६॥१५, परिप्लंवते ६।|४१, परिरम्भने ३६-४०। १८-१६, परिवृत्तो ३६२६, परिश्रमे २६।६, परिहासे ३५६, पवते २०४२, पश्चात्तापे २३८, पाकें ४०३४, पाठने ५॥१०, पादोपमदने १३३२१, पाविज्ये २१९, पिपत्ति (अदादि) २४३, पीड़ने ७६।३०, पुनर्जीवने ५॥२, पूजायां ७-९।२०, पूयते ६४१,
पूरण २२२१, पृणाति (क्रयादि) १४४, पेषश्रे 5३।३०, प्रकृतानुसृतौ
३॥१५, प्रज्नेपे १७२१, प्रगल्भतायां ७३।२९, प्रणामे ६।२०, प्रतिपद्यते (दिवादि) २।४३, प्रतियत्ने ४४३४, प्रतिष्ठायां १२३, प्रत्यभिज्ञाने २०५, प्रत्यावत्तने २९।२५, प्रत्येति (अदादि) २।४२, प्रबोधने २३६, प्रभवति २।४०, प्रमाणे १७४, प्रमादे २१५४,
प्रयत्ने ४६, प्रलापे ३३१०, प्रवासे ४६।२७, प्रइने २५१२, प्रसारे
४१२६, प्रीतो ८-६७, प्ररणे १०-११२३-२४, प्रेषणे ८२३,
< सकनन८ कक >-3.42:«-> पर: अनार क ८ पे>+अ८ 3 कक नन+» «९.० /
प्रोज्छे १८३२, प्लुतबलायां १९॥१६, प्लुतगतौ ३१२५।
फलंति ११४११.
“बलातुकारे १०३५, बृद्धी ७-९२ ।
भंज्भे 5प।३०, भये १ण७, भवति १/४०, भीमशब्दे ३१३, भुक्तो २३--२४२५, भूषायां १२१६, भूषाग्रहणें १११६, भूषाध्वनों ६१४, भेदे २०२४, भेषज्ये ४६१६९, भोजने २२२१, भ्रमणे ३१२७ भ्रमति, भ्रम्पति १७४२, श्रेषे १०१०।
च।] प्रयुक्ताख्यात-मख्जरी
मण्डयति (चुरादि) २४४, मदयति १५॥४१, मनस्स्वित्वे ५२, मरणे १८।३, महीयते (चुरादि) ५॥४४, माद्यति (दिवादि) २।४३, माध्यस्थ्यवाचि २८२२, माने १३॥३२, मिश्रणे ३०३३, मुमुक्षायां २६॥२२, मूत्रणे ७१५, मृगनादे ३३१३, मृदुगतौ ३०२५, मेघशब्दे १४२, मेघोदगमे ४०२६, मेधति १६॥४२, मेथुने ४२।१९; मोचने १४३६, मोषणे €।३७, मोहे २१॥५, मौण्डये २७२२,
म्लाने २८६ । याक्ष्चआायां २४॥३३, यात्रायां २६॥१२, यौति (अदादि) १॥४२,
रक्तत्वे ४३७, रक्षायां २२३ रथध्वन्ौ- ९।१४, रसफ़ने २२१७, राशीकृतौ १०३१, रिरंसायां २०३०, रुचौः ४४।३४, रुजि २०४३, रोचते १४४१, रोपणे ५॥३१-। द
लक्षणे १२३६, लक्षयति १४४, लक्भूते ५४०, लोभे ३॥६-।
वच्चने १५-१७।७-८, वन्दते ४॥४०, वप्ति १९६॥४२, वरणे: २५।१८, वजने ३४॥१८, वर्णयति (चुरादि) ४॥४४, वद्धंयति (चुरादि) २४४, वल्गूयति (चुरादि) ६॥४४, वशीकारे.३॥२३, वह॒ति १८।४२, वाजयति (चुरादि) १४४, वाडछायां १-२॥७, वातश्रवाहे-३७२६, वान्तो २६१७, बाहुयुद्ध ७१२९, विकले ३७२६, . विकाशे/१०।२, विकुरुते १४३, विक्रये १५॥३२, विक्षेपे१८।२१, बिंष्ने १५।३६, विचारे-८-१०।४, विज्ञप्तो २७१२, विड़ तूसगेंः७।१५ बवितको*९ १४, विदारणे ७३५, विदीर्णे १३४२, व्रिनक्ति (रुघाद्वि) ४३, विंन्न॑यति: १६॥४२६ विनाशे १७४३, बिर्भतत्ति: (अदादि) १४२ -विभवतिः ३४०, विभागे १९॥३२, विश्म्ने -६॥४;: विम्रतो: ६।४, वियोज॑ते<२८ा३३;
पर्याय-सूचिका _ [8
बिरेके २७१७, विलम्बे १६॥२५, विलापे, २४-२५, विलोकने
| | | |
२६-२८६, विवेचने ११४, विश्वान्तों ३०१८, विश्वासे १३॥४ विस्तारे १९-२०११२, विस्मये ३६॥९, विस्मृतोा २०५, वीजने
| १४१६, वीणागाने १०१४, वीणाध्वनौं ४१३, बृकध्वनो ५॥१३, | वृष्टिरोधें ६३७, वेधे ६८२९६, वेष्टने ५५॥२७, वेतुष्यकरणे ११३२, | बे च्जे ब्रे से ॥ बेरे ५-६७, वेरशुद्धों ५७३०, वेरॉग्ये २६।२२, व्यभिचारे ७३७, ब्याप्ती ५३२७, व्युष्टी ३३७, व्यूतौं १३५, ब्रतय॑तिं ५।४४।
शकटध्वनौ ६१३, शद्भनादे ७०२९, शरणागतों ४२३,
शान््तों २०३, शिक्षते १३॥४१, शिष्टों ३२३, शुक्वत्वे ३३३७,
ल्#२०8५3. ७ >बकन-न---
शुचीभावे ३।२०, शुद्धतानिर्णये 5३८, शुनः ध्वनौ ४१३, शुलपाके
| ४२३४, शेषे ६६७, २९॥१७ शोके रशं5ष, शौचे ११६,
| श्रद्धघाति ३४४२, श्रवणे २९।६, श्रीणाति (क्रधादि) १।४४, श्लोकेन स्तुतौ १६।११ |
संक्षेप १६।११ संघाते १०३८, संभुडरक्त (रुधादि) १४४,
| संस्कारे २५२२, संस्कृतो ४४॥३४, संहृतो २५॥१२९, सद्धूल्पे १४॥४, सक्कोचे १११२९, सद्भतौ ३२३३, सजड्भाहे ४३१, सचये ६।३१,
:3८र- 3 अप पनकीअमक<-3-.<->दि-3<46 “बन ०८-3० २७ + ८-2 3 उत३ककक-+ना9८4 पक र:-#-«क- २ हक
सच्चारे ४९१२६, सत्तायां २।१. सत्योक्तो ७०१०, सन््ततो १७।३६, सन्दीपने ३९।३४, सम्देशे ६।२३, सन्देहे ७-८४, सन्नाहे २१।२४, सन्निधौ ५१।२७, सन्नयासे ३०१२२, समरे ६९॥२९, समाप्तों १६।३ सम्भक्तौ १३२४, सम्भवति २॥४०, सम्माजने ३०३४, सह्य १३।२४, साहश्ये २०११७, सान्त्वनायां ३१।१३, सामथ्यं ५४२७,
| सिहृध्वनौ ६१३, सिंहनादे ७१।२६, सिद्धों ३१, सीदति १६।४२,
ज ] प्रयुक्ताख्यात-मञ्जरी
सुरार्चायां १२२०, सूचने ३३।१३, सूय्यचन्द्रग्रहणे ६३७, सेके २।३१, सेवायां १२२४, सौति (अद्गादि) १।४२, स्कन्दति २०४२, स्खलने २०१७, स्तम्भे १४३६, स्तवे २५३३, स्तब्धीकृतौ १५॥३६, स्तुतो १४११, . स्थितौ ४१, स्थिरतायां ६३१, स्थिरीकरणे ६।२३, स्नाने ६।२०, स्नेहे २५-२६।८, स्पन्दे २३२५, स्पर्धायां 9७, स्पर्श ३०६, स्फुत्तो १३, स्मरणे १६४, स्यृतो १।३५, स्वापे ३२।९, स्वेदे ६६२८ द
हरित्त्वें ४३७, हलिग्रहे ४३१, हवि-प्क्षेपे १६।२१, हस्तिध्वनौ ६।१३, हावे १७-१५।१६, हासे २३४६, . हिसायां ७४-9७२६, हिक््कायां ७१३, हिण्डते ७४१, . हिनोति - (स्वादि) १४२, हृणीयते (चुरादि) ४॥४४, हस्वे १४२, हियां १०७, ह्वादते ४४०, ह्यते १४६।४२।
2७9५
$ श्रीक्रीगो रगदाधरो विजयेताम् कै प्रयुक्ताख्यात -मञ्जरी
प्रथम: कारड: श्री राधागो विन्ददेवों जयताम् [ भाव-विकार-वर्ग: ] .. .
भट्टमल्लविरचिता याइ<द्भुताख्यात-चन्द्रिका । ततः संगृह्यते प्राय: प्रयुक्तों धातु-सच्चय:॥१॥ सत्तायामस्ति भवति विद्यतें, चाथ# जन्मनि । उत्पद्यते जायते च सम्भवत्युद्भवत्यपि ॥२॥ अडःक्राद्यद्धवे प्रायः प्ररोहति विरोहति। निष्पद्यते फलति च घिद्धों साध्यति१ सिध्यतिर ॥३॥ निवेत्तते च पदत्चाथ स्थितो वसति तिष्ठति । वत्तंते निवसत्यास्ते पघ्रियते चावतिष्ठते ॥४॥
। १ | सिध्यति (व), २ १ राध्यति (ख).॥ - । # त्वन्ताथादि न पूर्व भागित्यमर-परि भाषा 5त्र-।
कको-- बराहुवगड़ी य-भोगोरा डूग्रन्यमन्दिर॒स्था करलिपिः । 'ख!--जयपुरीय-श्रोगोविन्दग्रल्थागा रस्था करलिपिः ॥
२]
प्रयुक्तास्यात-मश्चरी
जीवति श्वसिति प्राणित्युजेयत्यपि-जीवने । स्यात् प्रत्युज्ञीवति-पदं पुनर्जोब्न वाचकमु ॥५॥। प्रशवसित्यषि: निश्वासे तथा निश्वसितीत्यपि । परिणामे परिणमत्यात्मनेषि च वत्तते१ ॥६॥ $ सम्पद्यते कल्पतेःथ वृद्धों वर हति बधेते । विपोलत्येधते स्थुलयते पुष्यति चेति षट् ॥७॥ बुद्धि-मेदे समृद्धघ्याख्ये समृद्धयति महीयते। आप्यायते स्फायते च क़मते प्रथतेडपि च ॥५।॥। ऋष्यतृयाध्नोति च तथापूर्यते च नव क्रिया: । वृद्धो तु सबिकारायां श्रयत्युच्छुयतीत्युभे ॥॥६।। स्फुटति स्फोटते फुल्लत्युन्मीलत्यपि पुष्प्यति । विजुम्भते बिकचतेः बव्रिकाशे विकसत्यपि.॥१०॥। उच्छवसित्यपि तद्भेदे द्वयम्ुद्घटतेडपि च । सड्ुभेचे निर्मिषत्यत्र मुकुलीभवरतीति च ॥१५॥ संडःकुचत्यपि पच्च स्युर्सीलत्यपि निमीलति । अथो जरायां जरति जीय॑त्यंपि जणाति चः ॥१२॥ विदोणंत्वे विदलति विंशीयंतिः च सीदति | विदोयंति स्फोटतिच फलतीति च बट क्रिया: ॥१३॥। हस्वत्वे खवति हस्वत्यत्र न्यश्वत्यवास्चति । निकृष्यते स्वनुत्कर्ष हीयते चापक्ृष्यते ॥१४॥ कमकत्तरि पद्चापक्षीयतें चापचीयते। कुचत्यल्पी भवत्यत्र, घट्टठुते च. -विदस्यति.॥१५॥॥
77 755...
१ । बिवत्तते (ख)। ४ परिणामभेदे दृयमिंत्यपरे।
बुद्धिव्गे:
दीपते . क्षयतीत्येतत् . पदाष्टकमपक्षये । अवधघटूत इत्येत च्विम्नगादेरपक्षये ॥१६॥ सप्त प्रध्वंसते व्येति विनश्यति विलीयते। प्रलीयते बिनाशे स्युः प्रणश्यति विपद्यते ॥१७॥ परंति प्रति मरणे मस्रियते च प्रमीयते । सन्तिष्ठते समाप्नोति विरम्यत्यारमत्यपि ॥१८॥ पर्यवस्यत्युपरमत्यात्मनेषपि._ क्रियाह्यम् । विविधायां क्रिया-षट्क॑ समाप्ताविदमीक्ष्यते ॥१६।॥ निवायत्यच्रिष:-शान्तो निवीत्यप्यत्र शाम्यति। इति भाव-विकारा: षट सभेदा: प्राय ईरिता: ॥२०॥ हति भाव-विकारवर्गे: ।
[ बुद्धिवर्ग: |...
स्फूत्तों सप्ताविरस्त्याविभेवति प्रादुरस्ति च। प्रादुभंवति निभाति स्फुरति प्रतिभासते ॥१॥ ज्ञाने जानाति जानीते वेत्ति बेदावबुध्यते । प्र्येति मनुते चोपलभते भरतिपद्मयते ॥२॥ अवगच्छति चावति मन्यते चाधिगच्छति । विना कर्मात्मने5पि स्थात् संवेत्तोति चतुदेश: ॥३॥ गृह्लाति च क्वचिज् ज्ञानें नो-्वदो च क्वचिद॒यथा । विद्यासु नयते प्राज्ञो वदतें तासु पण्डित: ॥४॥ चित्ते मनस्युरस्ति च करोति कुरुते पदे। . मनसायोचरीकारे, सनस्वित्वे.. मन्स्यति ॥५॥
व
प्रयुक्ताल्थात-मञ्जरौ
विश्राम्यति विपयेति विपयेस्यति बविश्वमे | अ्रमति भ्राभ्यतीत्येती१ बिमतो तु विमन्यते ॥६॥ क्रियात्रयं विवददते तथा विप्रतिपयते । संदिग्वेषपि च संदेग्धि संशेते विचिक्रित्सति ॥७॥ क्रिया-चतुष्क॑ संदेहे, बिचारे तु क्रिया दश:। मीमांसते चचयति विन्ते च विमृशत्यपि ॥८॥ तथा .परामृशति च विचारयति चात्मने | अन्वीक्षतेउनुसन्धत्त स्थात् परस्मपदेषधप्यसौ ॥६॥ इत्यप्युपालोचते द्वौ.पर्यालोचत इत्यमू# । वितकंयत्युन्ननति तथोस्प्रेक्ष।. ऊहते ॥१०॥ उत्पश्यति बवितकेंड्थ विविनक्ति बिवेचने । विवेवेक्तद्या त्मने5प्येतोी स्थाद् विवेचयत्तीत्यपि ॥११॥। निश्चिनते निणयते निणंयति च निर्णयेउ्ध्यवस्यति च । निश्टड्भुयति च सप्त च, निरधारयतीह निश्चिनोति स्युः ॥॥१२॥ विश्रम्भते२ ॒तु प्रत्येति विश्वेसित्याश्व॑सित्यपि । श्रद्धत्ते श्रद्धातीति बिश्वोसे षंट क्रिया मताः ॥9३॥। संद्धूल्पयति सड्भुल्पेडईभिसंधत्त' इंति द्वयमु। अपध्यायत्यपध्याने... दुःसद्डूल्पयंतीति चे ॥१४॥ लक्षीकरोत्युहिशति स्यादुह शें क्रियांद्रयी । साक्षात्करोत्यात्मनेषपिप्रत्यक्षेल्ध्यक्षेयत्यपि ॥१४॥। साक्षयंत्यपि ः चाध्यक्षीकरोत्यनुभ्रवत्यपि ।: मिमीते मायते माति मिनोति मिनुते बना ॥१६७॥।
१ । अम्यतोत्येता (ख) +- # उपालोचयरति) षयालोचयंति ।
२१ विस्रम्भेते (ख) आकर छकफ
अपमक+--झ-.--मिमिक-+5 +-:- ० ८ंफमनय८किटिकं-न- कट कक मम
७.३ नी न जप
.#ं+---अव२ल८ 35८ नाक >- पक 23८८ ५ ++क-« --आ+ पा
: बुद्धिवर्ग:
क्रमानुमोषमासु स्थुः क्रमात् प्रानूप-पूर्वका: । च्याने चिन्तयति ध्यायत्यमी भावयति त्रयम् ॥१७॥। स्मरणे त्वभिजानाति स्मरत्यध्येति च त्रयम्् | उत्कण्ठते तथोत्कण्टत्युत्कपण्ठयति चेत्यपि ॥१५॥ पञ्चेबोत्कलिकायां स्यु राध्यायत्युन्मनायत्ते प्रत्यभिजा नात्यनुसन्धत्ते प्रतिसन्दधात्यपि च ॥१६॥ प्रतिसंधते प्रत्यवमृश्षतीमाः प्रत्यभिज्ञाने । बिस्मृतो विस्मरति च तथवब प्रस्मरत्यपि ॥२०१ सोहे विचेतीभवति विमुह्यति च मूच्छेति। - ऋच्छुत्यपि प्रमादे तु खसते विमनायते ॥२१॥ प्रमाथतीति विमनीभवतीति चतुष्टयम् । समादधात्यवदधात्यपि प्रणिदधाति च ॥२२॥ आत्मने चावधाने स्य्रवधारयतीत्त्यपि अद्भीकारे प्रतिश्युणोत्यत्र . संग्रिरतेषषि च ॥२३॥ अकमंक संश्वुणते परस्म चेत् सकमकम्। उर्र्यूर्यु ररीम्यश्व करोति कुरुते प्रदेक ॥२४॥ अष्टौ स्थ॒: प्रतिजानीतेउभ्युपैत्यभ्युपगच्छति । अनुज्ञानेइनुम नृतेइन॒जा ना त्यनुमन्यत्ते ._ ॥२५॥
अन्रेवाम्यनजानाति चतसर्रोषथ विलोकने | निवेणंयति निध्यायत्यालोकयत्ति पश्यत्ति॥।२६।॥।
[५
५४ उरीकरोति इत्यादि; उररो, ऊररी, ऊररि, ऊरी, उरी--एते
पत्च शब्दा अज्भीकारे विस्तारे च वर्तेन्ते
$+ 5 "कर
६ ]
प्रयुक्तास्यात-मञ्ज री
निरूपयति संपश्यत्यात्मने स्थादकमंकम । आलोकते लक्षयते निभालयत ईक्षते ॥२७छ॥
निचायत्यात्मने5पि द्वो निशामयति चेत्यपि॥ लोचते लक्षयति च क्रिया: पःच्चदशों दिता: ॥२८।।
शुणोत्याकणयति च तद्वन्निशमयत्यपि । निशाम्यतीति श्रवणे, ध्रातो जिध्रति शिद्भुति ॥२६।॥ स्पृशत्यामृशति स्पशेच्छुपत्यालभते5पि च । आस्वादने रसयति लेढ़ि चास्वादयत्यपि ॥ लीढ़े चेति चतुष्क॑ स्याद् बुद्धिवर्गोईयमो रित: ॥॥३०॥)
हति बुद्धिवर्ग: ।
[ अन्तःकरण-वृत्तिवर्गं: ] अभिलष्यत्यभिलषत्यात्मनेथ्प्यनुरुध्यते । आकाइक्षति स्पृहयति नाथते वष्टि लिप्सते ॥१॥ आशंसते कामयते वाञछतीच्छत्यभीष्सति । समीहते तथाशास्ते बाडझछायां तिथि-संज्ञका: ॥२।॥ लोभे त्रयं लुभ्यतीति घनायति च॑ ग्रृध्यति। उद्युडक्ते तु प्रयतते क्रमते च व्यवस्यति ॥३॥ उत्सहत्यात्मने5पि स्थात् प्रयत्ने पद-पतञ्चधकम । विप्रीयतेपपरजति द्वेष्टि हेबेउपरज्यति ॥४॥
>> सका मद जारतअमक ++ ५... -..+अक# 3८८८-५७. - पे -++क न 3२५ :- कम पक दा पान कनक नरक पक के +तक्रकक+नकनन++ रन .""“-3
व+#2%०--करे "49३५ --ब 2-33 नप+-पोपक>०-- ५....-- 3... बहीकि+ ++> ७... पीर +. ७०-23 "पाक मअद>प<मक.....<+पदनमम ८७ + कम पद; आन+-+न कद -+द+७>मके न के आकर आलककन् न ्ड की छ््ल्डः ७ पचेकक$-ज--< <-पन््की-अनाययकी:+- 5 कक +-नक-ेक-ल-क-<...-वकेकनकप ८ "न -कनक- >>
ाकी--+ +प्क के +काकनिका5 ८2८२० कन्या टिक +: ५: पक: ० पक >प पटक. ध हे ०-८. न. -पदंेकाओंप+पककेओ-52कनक८+ रवि आस ++१+---.. ८. जप ; + सपरकी>3०--८.९>. " उप +-न+म+-- +>-+ का ककनपान ०-2 ५० ++- धन
अन्त:क रणवृत्तिवग:ः
विरुणद्धि विमृह्लाति पदच्चामी चांत्मनेंपदे। वैरायते तु विद्वेष्टि विराध्तोति विरुद्धयते ॥५।। विराध्यति च बेरे स्यात्तथा व्युत्तिष्ठतेषपि च । असूयत्यभ्यसुयायामीर्षा पासीष्यंत्तीक्ष्य ति ॥६।। संघर्षति स्पर्धते च॒ स्पर्धायां प्रतिगजंति। मोदते ह्लादते हृष्यत्यानन्दयत्ति तुष्यति ॥७॥ प्रीणाति प्रीयते प्रोतो निवे णोत्यात्मनेईषपि च। प्रचेती भवतीत्यत्र.. प्रमनीभवतीति च॑ ॥८॥ सुमनायत इत्येब.. सुमनीभवतीत्यपि । सुखायते च निर्वातीत्येता: प्रोक्ताश्रतुदेश: ॥६॥ लज्जते त्रपते मन्दाक्षयत्यपि हणीयते। जिह्न तीति हछियां पञ्च, विभत्युद्धिजते भये ॥१०। त्रसति त्रस्यति तथा क्षमायां तु तितिक्षते । सहतीत्यात्सने5पि स्यात् त्रयं मृष्यति मेति ॥११॥ क्षाम्यति' क्षमत्रः चेति संप्त साहयतीत्यपि। अनादरेडबबजानाति तथा परिभावत्यपि ॥१२॥ एकादश अवगणयत्यवध्षी रयतीति च॥। असत्तिरोभम्यां. कुरते परस्मेपदभागपि॥१३॥ तथा5बमनुते चावमानयत्यवमन्यते । विमानयति चात्रावहेलयत्यपि हेडते-॥१४॥ बड्चने विश्रलभते तथा- बच्चयतेईपि च । आत्मने च द्वयं बिप्रकरोत्ि निकरोति च ॥१५॥ अब्रोल्लापयब्न. चाभिसन्धत्ते छलयत्यपि । प्रतारयति चेवाभिसन्द्धाति विचत्यपि॥१६॥
दर है
प्रयुक्तास्यात-मशड्जरी' *
द्वादश स्थुगंधेयतेश प्रलोभयति चेत्यपि प्रस्तो भयति तडद्भू दे तथा फ्रोत्साहयत्यपि ॥ १) वम्भ-क्रियायां दम्नोति तथंव दम्भयत्यपि । जिधांसति द्रह्मति च द्रोहे व्यापाद्यत्यपि ॥१८॥ अपाद्राध्यत्ति राध्तोति रध्य्तीत्यपराधने | अपकारे5पकुरुतं. क्षिणोत्यफ्करोति. च ॥।१६॥ पच्च क्रोध संरभते रुष्यति ऋ्यतीति क्। भामते कुष्यतीतति स्यादायृह्लुत्यात्मनेअप च ।२०॥॥ अभि-पृव्व॑ निविशते निबंध्नात्याग्रहे त्रयम् । करुणायान्तु दयतेथ्नगृ्ल्ात्यात्मनेजपि चर ।॥॥२१॥ कृपायते च करुणायते. चाप्यनकम्पते ।
: अनुक्रोशत्यपि स्थ॒: फट तड़ेंदे तु प्रसीदति ॥२२॥
शोके तु शोचतीत्येक॑ विषीदत्यनतप्यते । अनुशेते3नतपत्ति पश्चात्तापे क्रिया मताः॥२३॥ निविद्यते तु निर्वेदे निर्विण्णाभवतीत्यपि । क्रियाद्ययं विलपति बिलापे परिदेवति ॥२४॥ रोदित्यश्रयति क्रन्दत्यपि वाष्पायतेअपि च।. अनुरज्यत्यनु रजत्यात्मने5पि पदद्वधयमु ॥२५॥ प्रीयते स्निहद्यति तथा स्नेहे पद-चतुष्टमम ।
गर्वेश्भिमनुते गवेंयते हृष्यति माद्यति ॥२६।॥
अहड्डूरोत्यात्मनेषपि क्षीवत्ते चाभिमन्यते। गवत्यद्धन्त्यथोन्मादे लोड़त्यन्माध्यतीति घ ॥२७।॥।
१ । गर्धयति (ख) |
अन्तःक रणवृत्तिवर्गः [५४
ताम्यति क्लाम्यति ग्लानौ ग्लायति क्लामतीति च। मलिनीभवति म्लानौ म्लायत्यपि पद-द्यम् ॥२५॥| खिद्यते ग्लेपते देन्ये, श्राम्यतीति परिथ्म्ते। तथवायस्यतीत्यत्र. प्रयस्थति. पदत्रयी१॥२६॥ क्लिइ्यते व्यथते दुःखायते कृच्छायतेईपि च। दूयते चेति दुःखित्वे, जुपुप्सायां जुगुप्सते ३०॥॥ बीभत्सतेष्य जुम्मायां जुम्भते जम्भतेईव च। प्रमीलतीति तनद्रवायां घुणते प्रचलायते२ ॥३१॥ होते निद्राति निद्रायत्यपि निद्रायतेषपि च। तथा संविशति सह्वापे स्वपित्यपि च षट क्रिया: ॥३२। प्रबुध्यते तु जागति जाग्र्यायां पदह्यथ | प्रबोधने. चेतयते३. प्रबोधयति चेत्यपि ॥३३॥ हसत्यकमंक हासे प्रहासे तु सकमेकम्%# । स्मयते हसिते स्वल्पे८४८ गह्मों कुस्मयते स्मिते ॥३४॥ मध्यम स्थाद्विहसति . सुप्रोढ़ेडपहसत्यद: । सनिन्दे तृपहसति परिह्से तु भण्डते ॥३५।॥ तथा. परिहसत्यत्र बिस्मये तु पदद्वयम । विस्मेरीभवतीत्यत्र तथा विस्मयतेईपि च ॥३६॥ इत्यन्तःक रण-वर्गः । --955558--
१। पद्यों (व), २। प्रचलोयते (ख) । “777 पद को, ४ लोकल की हक ६ जबकि । चेतयति (क) ४ । मन्दे (ख) ॥ # गोपी हसति कृष्ण: ।
१७ |
प्रयुक्तास्यात-मञ्जरी
| बाकक़ियावर्ग: ] आचष्टे वक्ति वदति लपयत्याख्याति भाषते। अभिधत्ते परस्म च बत्ते व्याहरते त्लयम् / ॥१॥ गृत्वात्युदीरयति च कीत्तियत्यालपत्यपि । गदत्यपि भणत्यत्र कथयत्यपि शब्ंसति ॥२।। उक्तावावेदयति च क्रिया अष्टादशोदिता:। प्रलापे तु प्रलपति कुन्नचिज्जल्पततीति ॥३॥। आम्रेड़यति तु द्विस्त्रिरक्तो संजागदीत्यपि। अनुवादेउनुवदने5नुवक्तीत्यादयोषपि. च._॥४॥। पठत्यधीतेध्ध्ययने, शिक्षणे शिक्षते त्रयम्र । अभ्यस्यत्यामनति च, पाठने पाठ्यत्यपि ।,५॥ शिक्षयत्यनुद्ास्तीति चतस्रोड्ष्यापयत्यपि । वेदमाचष्टे . इत्यथें. वेदापयति सम्मतम् ॥६॥। सत्यापयति सत्योक्तावथ. मिथ्याभिशंसने । आक्षारयत्यभिदशपत्यम्याचष्टे5भिशंति ॥७।। अपदाब्दयति म्लेज्छ्त्यपश्रंशयती त्यपि । म्लेच्छयत्यपशब्दे. स्युरपभाषत इत्यपि ॥८।। शपते त्रयमाक्नोशे शपत्याक्रोशतीत्यपि। मिथ्याकारयते हू तदन्यथा द्वेंइसकृतृकृतौ ॥६॥ स्वलति भ्रषते श्रषे% भ्रषतीति पदत्रयम् । जगुपूसते तु निन््वायां गहंते गहंयत्यपि ॥१०॥।
। अभिदधालि, ब्रबोति, ब्याहति। जज ब्रबोति,. ब्याहरति । # 'भअ्रंषों अ्रशों पयोचितात्' इत्यमर: |
४3-+<६ ---ीड मन -प+-कका 3-8... >>... अ>«- कु भथम2--८-८८-+>क -भड-५--पवक >> उन के-परध कमा सीन न 2न्«+ आय फन-+++०---नं->-त_++--2ाक नरक सवकिधक नरक «के. व + <"वॉकिकिनन-- +। ८> पक "रद क-८प-:-----६- + ५ न्वयह- काका आम ८5८ कटे 7 कक किसी न कीनक बकक नि बा 35२१2 3लपकट-..-+--... “कक: +५०-५ ७8७५० अकतूमक न...
७ पिन ८८-नक++ू--5डकेट४ -> -...3.... कि 3८ बु>ानंभ5८< “+-+प++८ सवन:-५+-< की". कद 022)८४:अंकमद:3>-क सा न्-प-+-....स््केकिकिकक मर का++ररतर पक आन छा ड़ िमहाआद
वाकक्रियावर्ग:
आक्षिपत्यात्मनेईपि दे उपक्रोशति निन््दर्ति । तथा भवत् सयते कुत्सयते गल्जञति च क्वचित् ॥११।। भयदे तर्जने तजंत्यत्र तर्जयतेडपि च। पर्यपाम्यां वदत्येव # कलंकापक-निन््दने ॥१२॥ उपालम्भे प्रतिभिनत्त्युपालभत इत्यपि। विक्रोशति तु बिक्लोंशे फुत्क रोत्यात्मने5पि च॥१३॥ स्तुतों पणायतोीट्ट च नौति स्तौत्यात्मने5पि च । भष्टी स्तवीतोड़यति वन्दते च प्रशंसति ॥॥१४।॥।
क्वचिच्च शाघते चेति स्तुतावेव पद विदुः । कत्यथने कत्थते अन्न शाघते शाड़तेईपि च ॥१५॥ कवते वर्शयत्ति च कवित्वे कवयत्यपि। उपश्योकयतीत्येषा क्रिया इलोकरुपस्तुतों ॥१६॥ स्थात् प्रत्यभिवदत्याज्ञोवाद आशिषयत्यपि ।
[११
निबध्नाति ग्रथति च ग्रथ्वाति ४/ ग्रन्थयत्यपि ॥१७।।
गुम्फने सन्द्रभति च गुम्फतीति च षट् क्रिया: ।
समाहरति संक्षेपे संग्रह्माति समस्यति ॥१५॥
संक्षिपत्यात्मने5प्येतास्तदभेदे यन्त्रय॒त्यपि । तथा कुणयते चाथ बिस्तारे सप्त कीत्तिता: ॥१६॥ विस्तृणोति व्यस्यति व बिस्तृणात्यातनोति च । चतस्र आत्मने5प्येताः प्रपश्चयति पत्चमी ॥२०।॥।
3६ परिवर्दोत, अपवर्दति। ४ इलीकादिखिपेण पदानां
प्रथने, ज्रजां प्रथने च ॥
१२ ]
प्रयुक्ताख्यात-मञ्जरी
उर्यूर्युररीभ्यश्वच करोति कुरुते पदे। व्याख्याति व्याकरोत्यत्र व्याचष्टेडर्थापयत्यपि ॥२१॥
तथा व्याकुरुते चाथ व्यनक्ति # व्यज्ञयत्यपि । करोति प्रादुराविर््या विवृणोत्यात्मनेप्यमू ॥२२॥ तिष्ठते स्पष्टति च तथा प्रकटयत्यपि। एवं प्रकाशयत्यत्र बिद्दृर्तों स्फुटयत्यपि ॥२३॥ उद्घाट्यत्युद्घटयत्यपि व्यक्तीकरोति च5। आका रयत्याह्नयति स्यथादाह्वाने क्रियाह्ययम् ॥२४॥ स्यात् संहृतो संह्यते स्पर्धायां ह्वययते हवे >८। अनुयुडक्त प्रश्नयति प्रइने ज्ञीप्सति प्रच्छति ॥२५॥ आपृच्छते तु यात्रादो/ तथानुज्ञापयत्यपि । आभिमुख्येन वचने5भिन्नवीत्यभिवक्ति च॥२६॥ प्रतिवकत्युत्तरयति प्रत्याहेत्यादयोषपि च७/। विज्ञापयति बिज्ञप्ती निवेदयति च द्वयम् ॥२७॥
अपहनुतेष्पषजानीते निहनुतेड्पलपत्यमी । अपह्ृलबे निराचष्टे प्रत्याचष्टे निरस्यति ॥२८५॥ श्सप्ताष्पोहति च प्रत्यादिशत्यपि परास्यति। अपाकरोत्यात्मनेडपि व्युदस्यत्यप्यपास्यति ॥२६॥ प्रत्याख्याति क्षपयति स्यथात् परानुदतीति च। निराकरोति च पराकरोति च निराक्तृतो ॥३०॥
&8 वाक्क्रियाबर्गं उक्ता अपि व्यनक्तीत्यादयो अन्यत्नापि ज्ञया । 5 विवृतिभेदे त्रयस् । »< आहूतो । /? यात्राद्यर्थमनुज्ञा-प्रार्थने ।
</ प्रतिपुर्वा वागर्था: उत्तरे प्रायः । १ निरस्यत्यादयः संप्त आत्मने$पि!
है ॥ है । है ! | ॥ ) है| | | है
धवनिक्रिया-वग्गः
जुघ्च॒त्यपनयत्येतड दे व्यपनयत्यपि ।
उपमन्त्रयलते चोपवदते सान््त्वयत्यपि ॥३१॥
सान्त्वनेषष्ट सामयति तथोष्छन्दयत्यपि।
यरस्मे चानुनयतेप्नुलोमयति तदच्द्गिदि ॥३२॥
अनुकूलयतीति हू सूचयत्यत्र सुचने।
तथा पिशनयत्येष घाकक्रियावर्ग ईरितः॥३३॥ डुति वचनक्रिपावर्ग: ।॥
| ध्वनिक्रियावग: ]
रवीति रोति नदति ध्वनति ध्यनयत्यपि। शब्दायते स्वचति थ ध्वनावष्टो रणत्यपि ॥५॥ रम्भते रेभते शब्दे गवामुदष्णस्तु नदंति। मेघस्थ तु स्तनयति तंथा' रसति गर्जति ॥२॥ स्फुर्जत्यशनि-निर्घोषि, भीमे घुरत्ति गरजंति। आयो मृग-खगादीनां नादे कुजति गुश्ञति ॥३॥ वीणादेः क्वणति प्राय: कवति कौति ककशे । 'भषते वुक्कयत्रि च वुक्कतीति झ्ुुनो ध्यनों ॥४॥ ररिणाति रेषते वार्क, तिरक्ष्वां वाइ्यते ध्वनौं । कुरति घुरतीत्यात्तें, घोरे ध्वाइक्षति बाशिते ॥५॥ डहेषते ह्व षते$श्वानां, हस्तिनां ब्रृ हतीति च । बुक्कारैयंति घिहाना,मुत्कण्ठास्वन आनुते ॥६॥ प्िष्कृजति तु संक्रीड़त्येते शकट-घोषण।
[ १३
हिक्कते हिक्क़तीति हे हिक््कायां क्षौति तु क्षुते ॥७॥
१४ |
प्रयुक्ताख्यात-मञ्जरी
काशते कफजे छाब्दे, सोरते मणतीत्यदः !
कोक्षे कदत्यपानोत्ये पर्दते शद्धते पदे ॥५॥
चीत॒करोति क्रेद्धूरोति रथ-काम्मुंकयो: क्रमात्
दे आत्मने5पि भुषादे: शिडसक्ते गीते गायतीति ॥९॥
उपवीणयतीत्येतदुपपाने. हि. वीणया।
उद्घोषत्युत॒कटे शब्दे निर्वोषति च ह्वादते ॥१०॥
उतृपूर्वा: शब्द-वाचिन्य: क्रिया उच्चस्वने मता:।
प्रतिपूर्वा: प्रतिध्वाने, शब्दवर्गोड्यमीरितः: ॥११॥
हति ध्वनिक्रियावर्गं: ॥
अत्र भाव-विका राणां?१ धियामिच्छादि-क्मंणाम ।
वाचां तत्सद्भतानाअ्व पर्याया: प्राय ईरिता: इति प्रयुक्ताख्यातमझुय्या प्रथमः क्ाण्ड: ॥ 7३ कक
१। तथा च् नेरुक्ता:--जायते5स्ति विपरिणमते वद्धंते$प विनश्यतीति ऋमेण षड़ भाव-विका रानाहुः ।
॥१२।॥
55: 75:52255 :2५८ स्भ््ु
क्षीयत्ते
हितीयः काण्ड:
अथोच्यन्ते-नु-विप्रादि-चेष्टा वर्ग: समासतः। प्रसद्भतोउन्या: पर्याय: क्रमानूत्रादि-पदात्मक: ॥१॥ | मनुष्यचेष्ठा-वर्ग: ] आर्स्भे तु प्रक्रमते प्रस्तौतीत्यात्मनेषपि च। अथवारभते चोपक्रमते5त्र. चतुष्टयम् ॥२॥ प्रकृतानुसतो चानुबध्नात्युद्धातयत्यपि । क्ृतो करोति कुरुते विधत्ते विदधाति च॥३॥ तनुते. वितनोत्यत्र. सृजत्युपादयत्यपि । निर्मोति भावयति निर्माति रचयत्यपि ॥४॥ निष्पादयति निबंत्तेयति साधयतीति च। अनुतिष्ठत्याचरति श्रद्धायुक्ते तु सृज्यते& ॥५॥ उत्तिष्ठीतीग तु घटते चेष्ठायां सप्त चेष्टते। व्यायच्छते व्याप्रियते प्रवत्तेते इहेहते ॥६॥ विड़ तूसगें तु गरुवति हदतेथज्थावमेहति। सत्रणे मत्रति च प्रस्रवत्यपि च त्रयम् ॥७॥ उन्माष्टु बढ्चत्ते. चोतूसादयत्युद्त्तेयत्यपि । दयं तलादिभिलेपे म्रक्षयत्यभ्यनक्ति च ॥५॥
परिधाने परिदधात्यत्र संवस्त्रयत्यपि । आच्छादयति वस्ते च परिधत्ते च पश्चकम् ॥६॥
+$ मालां सुज्यते बेष्णव: ।
क् १६ |
प्रयुक्ताख्यात-मञ्जरी
कटोबन्धे घट्यति तथा पषरिकरोत्यपि। प्राव्ृतो प्रच्छादयति तथात्र प्रावृणोत्यपि ॥ १ण॥ अनुलिम्पति चर्चायामुपदेश्ध्यात्मनेःप्युमे । चर्चयत्ययक भुषादि-फ़््हणे प्रतिमुचति ॥११॥ आमुचत्यात्मनेःप्येता: पिनह्यत्यपिनह्यति । परिष्करोति भुषायामात्मनेड्लडूुरोत्यपि ॥ १२॥॥ मण्डतें मण्डयति च भूषयत्यषि भूषति। प्रसाधयत्यथोत्तंसत्य कतंसे वतंसति ॥१३॥ अनक्ति कज्जलयति बौजने वीजयत्यथ । सुरभीकुर्ते धूपयति वासयतीत्यपि ॥१४॥ चकास्ति भाषते भाति रोचते च प्रकाशते । शोभते आजते राजत्यात्मनेः्प्यत्र दीव्यति ॥१५॥ दीप्यत द्योतते ह्ोप्तो ज्वलत्युल्लसतीत्यपि । नटने नाट्यत्यत्र त्रयं नटति नृत्यति ॥१६॥ हिलतीति तु हाबेउथ कुमारयति खेलति। विहरत्यात्मनेः्प्यत्र तथा क्रीड़ति दीवब्यति ॥१७॥ खेलायतीह ललति रमते विलसत्यपि। आड्ोब्नुसंपरिभ्यश्व क्रीड़त क्रीड़नाथेका:<$ ॥१८॥ कदंत प्लुतिखेलायामथानुकरणे त्रयमु। विड़म्बयत्यनुक रोत्यात्मनेड्नुह रत्यद: ॥१६॥
७७७७७७७७॥७७#ए#े#एशभशशशणशशशशशशनणणा्ाणभभभापश शा भाााधभा भा था भा ८८ रत पा अल नबी
&8 आजोड़ते, अनुक्ीड़ते, ंचोड़ते; परिभोड़ते ॥
मनुष्यचेष्टा-वर्ग:
भवेत् प्रतिनिधत्त तु साहइ्येउत्रानुकल्पत । रिज्भति स्खलतीत्येषा स्खलने स्यात् क्रीयाद्यी ॥२०॥ 'त्ष तृष्यत्युदन्यति पिपासत्यपि तषेति १। पिबत्याचामति धयत्यत्र पाने च पीयते॥२१॥ कठिनद्रव्य-संबद्ध-रसपाने._ तु चूषति। बुभुक्षते क्षुष्यति च जिघतृ्सत्यशनायति ॥२२॥ जेमत्यशनाति चरति भक्षयत्यत्ति खादति। भुडक्त तृणोति तर्णोति तथाभ्यवहरत्यपि ॥२३॥ आत्मने च त्रयं$ प्साति जक्षिति प्रत्यवस्यति । उपयुडसक्ते च भुक्तो स्युद॑न्तच्छेदे तु चर्वति ॥२४॥ सध्वनो विष्वणत्यव तथा चावष्वणत्यपि। निगीर्ण तु गिलत्यत्र ग्रसते निगिरत्यपि ॥२५॥ दन्दश्यते दन््दशीति दन्दंशीत्यत्रर गहिते। दंशे, विशुद्धे दशति तथा दंशयतें द्यम् ॥२६॥ अपस्मरत्यपस्मारे, बिरेके तु विरिच्यते। कर्मकत्तेयंसो . तत्र.. भवेदतिसरत्यपि ॥२७॥ वान्तो वमत्युद्गिरति च॒छदंयत्युद्गिलत्यपि। निष्ठीव्यतीति थूत॒कारे द्यं निष्ठीवतीत्यपिं ॥२८॥ शेषे परिशिनष्टीति द्वितयं शेषयत्यपि । तृप्तो तृप्यति तृप्नोति सुहितीभवतीत्यपि ॥२९॥
/ पद अत आयशा हरि
क् १॥। तथ तृष्यत्यम्मी धितृसत्युदन्यति विपासति (ख)। २ दन्दशत्यत्र (ल) ४8 तृणोत्यादिकसु ।
श्ष ]
प्रयुक्ताख्यात-मश्जरी
विश्वाम्यतीति विश्वान्तौ क्वचिद् विश्रमतें मतम् । आस्ते निविशते चोपविशत्यत्न निषीदति॥ ३०।॥। ऊध्वी भवति चोत्तिष्ठत्युध्व॑त्वे तिष्ठतीत्यपि। अनुक्रामति पर्यति परीयत इत्ति क्रमे ॥३१॥ आदाने स्वीकारोत्यत्र गृह्तात्यप्यात्मने द्ययम । उपादत्त गृहयते लाति पट स्युः प्रतीच्छति ॥३२॥ त्यागे त्यजत्युत्यृजति जहात्युज्ञति मुचखति। उत्सृज्यते विशृजति मुख्बते रहयत्यपि ॥३३॥ आत्मने स्यात् परिहरत्यत्न मोक्षयतीत्यपि । वर्जने वारयत्यत्र स्यान्निवारयतीति ॥३४। तथा वृर्णाक्त& वृढःक्त च व्यासेधति निषेधति। वर्जयत्यपि, सप्तेता, बरणे वरयत्यद:॥ ३५॥ व्यादृत्यत्र वृणोत्रीति वृणातीत्यात्मनेः्प्युभे । आधत्ते व निधत्ते च निद्रधात्यांदधाति च॥ ३६॥ आरोपयत्यपंयति न्यस्यतीति तथाउपंणे । विन्यस्यत्तीति तदभेदे सह्नरिबेशयतीति च॥ ३७॥ करोति हस्ते पाणिभ्यां कुरुते चोपयच्छते। विवहत्थुद्वहति. चोद्दाहे परिणयत्यपि ॥ ३५॥ चत्वारि चात्मने/ ज्येष्ठेड्नृढ़ेउत्र परिविन्दति । आचोटयत्याचुटति.. द्ययमेतन्नखक्षते ॥३९॥
वृणक्तिवरंणेषपि ।॥ ५/ पंरिविन्दतीत्यन्तानि ।
न्नन्न्नंन मनन नस्टस्म्््न्जन्न्न्न्मंन्न्न्षणकः
बह्मचेष्टा वर्ग [ १६
परिष्वजत आश्चिष्यत्यालिड्भत्युपंगृहति । क्रोड़ीकरोत्यात्मने. द्वावद्भूपालयतीति च ॥४०॥ सप्त स्यु: परिरम्भे, परिरभतेःप्यथ रिरंश्ायाघ्त । कामयते5त्र वृषस्यति, रिरंसते चेत् परयोषितम् ॥४१॥ अश्वस्यति तु. यद्यश्व॒ चुम्बने चुम्बतीत्यद: । व्यवंति संविशत्यत्र निधुवत्यपि मंथुने ॥४२॥ मिथुनीभवतीत्यत्र संप्रयुडक्त यभरष्यपि। उपभुड्क्त तूपभोगे संभुडक्त निविशत्यपि ॥४३॥ प्रसूयत प्रसूत च गर्भ-मोक्षे विजायते। प्रजायतें जनयति प्रसौतीति षड़ीरिता: ॥४४॥ गर्भमोक्षादि-संक्लेशे द्यं कुथ्नाति कुथ्नति । शूलयत्यामयत्यत्र रुजत्यपि रुजि अयम् ॥४५॥ उल्लाघयति भेषजे भिषज्यति चिकित्सति। उपवहंत्युपदध त्यात्मनेःप्युपवहं णे ॥४६॥ इति सनुष्य-चेष्टावर्गं: ।
[ ब्रह्म चेन््टा-बर्ग: ]
शोचे नेनेक्ति नेनिक्ते प्रक्षालयति धावति। धावते शोधयति चर तड्ढेदे मार्डि मा्जति ॥१॥ अनत्रोपसंस्करोतीति चतस्रो मार्जयत्यषिः। पाबित्ये तु पुनातीति पुनीते पवतेडपि च ॥२॥
१। जभत्यपि (क) ।
२० |]
प्रयुक्ताख्यात-मझ्जरी
शुध्यतीति शुचीभावे विशुध्यत्यवदाति। स्नाने तु स्नायति& स्ताति तद्विशेषे तु मज्नति ॥३॥ ब्रुड़॒त्याप्लवते चात्र स्युश्व॒तस्रोष्वगाहते । उपस्पुशति चाचामत्युभे आचमनाथके ॥४॥ अभिमुख्यागमे5भ्येति तथाभ्यायाति च द्वयम् । अभ्युत्यान-क्रियायान्तु स्यादभ्युत्तिष्ठतीत्यद: । प्राचुणत्यतिथोभावे._ तथाभ्यागच्छतीत्यपि ॥५॥ अभिवादय ति प्रणतावुपसंग्क्ताति चात्मने द्वितयम् । नमति नमस्यति षट स्यु:, प्रणिपतति बन्दते चात्र ॥६॥ अथाचेत्यच्चवति यजत्यपचायति चात्मने ॥७॥ चतसत्र: / पृूजयत्यत्र महयत्यहंयत्यपि । सभाजयत्यचयते महत्याराध॑यत्यपि ॥५॥ सपयेयति चाराध्नोत्याराध्यति तथाहंति। मानयत्यपि पूजायाम्ादरे सतकरोति च॥&॥ सम्मन्यते चाद्रियते तथा संभावयत्यपि । नीराजने तु निमञ्छत्यत्र नीराजयत्यपि ॥१०॥ शुश्रपतते परिचरत्युपास्ते वरिंवस्यति। चतस्र:. परिचर्यायां. लालयत्युपसेवने ॥११॥ तथोपसेक्ते चाथ -यजते चोपतिष्ठते। यजत्यपि सुराचायामथ विश्रमगरत्यपि ॥१२॥
के: षणं बेछने, धातूनामनेकार्थत्वात् ।.. ० अचेत्याद्याः। |
ब्रह्मचेष्टा-वर्ग: [२१
द सेंवाहयति चात्र दे पादाह्यद्भोपमदने।
द दाने ददाति दत्ते च ददते वितरत्यपि ॥१३॥ अ्रयच्छत्यपंयति च दिशते दिशति क्वचित् । अपवर्जयति स्पशंयतेश विश्वाणयत्यपि ॥१४॥ तथा विलभते राति प्रतिपादयतीत्यपि । स्वधाकरोत्यत्मने द्वो पितृभ्यो निरबंपत्यपि ॥१५॥ जुहोति हविषामग्नो प्रक्षेपे त्रितयं मतम । स्वाहा वोषट् वषड़ भ्यश्व करोति कुरुतेषपि च&॥॥१६॥ ध्रक्षेप तु प्रणिवपत्यत्र२ प्रक्षिप्वतीत्यपि ।
| मिनोत्यात्मनै5पि स्युख्व॒तस्र: प्रक्षिपत्यपि ॥१७॥ विक्षिपत्यात्मनेडपि स्याद्विक्षेप विकिरत्यपि। आमन्त्रणे केतथति निमन्त्रयथत इत्यपि ॥१८॥ अत्रामन्त्रयतते चाथ त्तर्षणे धिनुतेड्वत्ति । धिनोति प्रीणयति च पन्च तपेयतीत्यषि ॥१६॥ अनुज्ञायास्तु. करणओ्नुजानात्यनुमन्यते । धापयत्यांत्मनेषपि द्रौ धाबने पराययत्यम्र ॥२०॥ चूषयत्यादयोउ्प्यत्र स्युरथो परिवेषण। ढरय यामयतीत्यत्र परिवेवेष्टि चात्मने ॥२१॥ आदयत्यात्मनेः्प्यत्र भोजयत्यादि भोजने 2८ । पिर्पत्ति पूरयति ञ्॑ पारयत्यपि पुरणे ॥२२॥
१ स्पर्शायत्ति (ख); # स्वाहाकरोति, वोषट्करोति, वषट्करोतीत्यादि' २ प्रतिक्षिपत्यत्न (क) ॥ 3< आदिशब्दात् खादयति, अभ्यवहायति, आद्ययती त्पादय: । 3९
एप]
प्रयुक्ताख्यात-मञ्जरी
अत्राप्याययति प्राति प्रणातीत्यथ तोबणे। सुखाकरोति सुखयत्या क्लादयति चेत्यपि॥ २३॥) धिनोत्यानन्दयति च॒ मृड़यत्यादयस्तथा& । इज्यारम्भे दीक्षते च जपतीति त्रिधा जपे || २४॥ जज्ञप्यते जपे निनन््धे संजपत्यत्र शोभने। उपाकरोत्यात्मनेडपि संस्कारादे श्रुतेग्रहे ॥२५॥१ अभूक्तों तृपवसति लड्ूते ब्रतयत्यपि। तप्यते तु तपस्यायां तपस्यत्यप्युभे क्रिये ॥२६।॥॥ करोति कुरुते मौण्ड्यो भद्गमद्रापु र:सरे 5। मुण्डयत्यत्र वपति तथा मुण्डयतेडपि च' १ ॥२७॥ उपेक्षते तथोदास्ते पदे माध्यस्थ्य वाचिनी । स्थुविं रज्यत्युप रमत्यात्मने विरजत्यमृ: ॥२५॥ उपशाम्यति बेराग्ये तथा निर्विद्यतेडपि च। उन्नत मुमुक्षायाममृतीयति मोक्षते ॥२९॥ प्रत्यच्चति समाधत्त निविकल्पीभवत्यपि । परित्रजति सन्नचासे संन्यस्यत्यात्मने5्प्यद: | ।३०॥॥ ब्रह्मोभवति कंवल्ये निर्वातीति चतुष्टयम् । कर्मकत्तेरि तत्र मुच्यते चापवृज्यते ॥३१॥ इति ब्रह्मचेष्टावर्ग: ॥ 48 भादिशब्दात् तोषयति, हषंयति, प्रमोदयतीत्यादय: ४
$ भव्राकरोति, सद्राकरोति, भद् डूःरोति इत्यादि । १ पंक्तिरियं ख-पुस्तके नास्ति ।
[ क्षत्रियचेष्टावर्गं: ] ऐश्वर्व इन्दतीष्टे च तप्यतेड्धीड्र इत्यपि। प्रतिष्ठाप्ती तु विख्याति प्रख्याति प्रतितिष्ठति १ ॥१॥ रक्षण त्रायत पाति गोपायति भुनक्ति च। पिर्षत्त रक्षति तथा पालयत्यवत्तीति च ॥२॥ शास्ति शिष्टो शिक्षयति दण्ड दण्डयती त्यदः ॥ दाम्यत्यथ बल्चीकारे धारयत्यात्मनेषपि च ॥३॥ तथा वशीकरोतीति संग्रह्लातीति च पूबंबत् । प्रप्यते तु शरणागतौ शरणयत्यपि ॥४॥ परिक्रीणीत इत्येतदुत्कोचादि-बशीकृतौ+ । आयत्तो. स्थादायतते वशीभवत्ति च ह्यम्र् ॥५॥ स्थिरोकृतो स्थापयति तथा द्रढयतीत्यपि। धारणार्थे धारयति दधाति च विर्भात्त च ॥६॥ ट् आत्मने च दधते धरतीति च पतञ्चकम् । नियुड्क्त आज्ञापयति निदिशस्यादिशत्यपि ॥७॥ द्वावात्मने चाज्ञायामथ प्रस्थापयत्यपि। प्रेषण प्रेषयति च प्रेष्यति प्रहिणोति च॥५॥ सन्देशे वाचिकयते सन्दिशत्यात्मनेजपि च। लिखत्यक्षर-विन्यासे तथा लिपयति द्वयम् ॥६॥ उद्धालयत उह शक्षतावुद्ेशयत्यपि । प्रेरणे प्रेरयत्यत्र क्षिपतीत्यात्मनेषपि च॥१०॥
क्-जनजजज्थक,
१ च॒ प्रतिष्ठात () । | # आविशब्दात् समयबन्धपुवंकक्रमादिना व वशीकृतो।
२४ |]
प्रयुक्ताख्यात-मश्जरी
कालयत्यस्यति तथा नुदतीति च पतश्चकम् सेवतेश्नुसरत्यत्र भजति श्रयतीति च॥शश॥ आत्मने5न श्रुणद्धीति तिस्र एवानुवत्तंते। अनुजीवति सेवायां जुषतेह्नुचरत्यपि ॥१२॥ वृणीत इति संभक्तों वनतीत्यात्मनेषपि च। सजू:करोत्यात्मनेषपि सहला सत्राकरोति च ॥१३॥ प्रापण॑ लम्भयत्यत्र हरत्यपि नयत्यपि। वहतीत्यात्मनेडप्येता: प्रापयत्यापयत्यपि ॥१४॥ ये ण्यन्ता गमनार्थासते धातवों नीज -समार्थका: । व्लम्बते कुण्ठति च व्याक्षिपत्यात्मनेषपि च ॥१५॥ मन्दायते चिरयति बिलम्बेध्थ प्रतीक्षते। अनुपालयतीत्यत्र प्रतिपालयतीति च ॥१६॥ प्रतिहारयति द्वार-प्रवेशन-विधों क्रिया । संभ्राम्यति त्वरायां स्यात्त्वरते संश्रमत्यपि ॥१७॥ अस्यामा विजते चाथ बेकक््लव्ये विक्लवत्यपि । विह्वलत्यत्र टलति क्लब्ये तु क्लीवते क्रिया ॥१८॥ क्लीवायते5थ कौटिल्ये वल्कते कुटतीत्यपि। भुजति न्युब्जति तथा कुचत्यपि सम।र्थकम ॥१९॥ ग़ुप्त-वादे मन्त्रयते, भेदे तूपजपत्यद:। वम्भेच्छायां धीपूसतीति दिदम्भिषति घिपूसति ॥२०॥ संवर्मयति सनहत्यत्र ध्नझतेडपि ब। सज्जयत्यपि सच्नाहे तथा संशयतेःप्यद: ॥२१॥
इमाम # कर 9 ४ ७ ॥ +आक्रा आकर + डा कक आड़ क कक आओ का # क भा 3. भा आए # 28 #न >१ ॥« 9 #ए + 38 # ऋड झथ >>० ३ 3० ३2 ्रर झा. आ आए अर ऋ 3०, (६-३ #>९ १४४४» क्रग्रआ 9 >> # # 92, #जक #7-० तक हे बह
न
क्षत्रियचेष्टा-वर्गः
अधिशेते$धिशयेन5ध्यासने. त्वधितिष्ठति । अध्यास्तेड्धाधिवसती तव्यधिबासे सकमंका: ॥२२॥ षड़मी स्युरथारोहे आरोहत्यधिरोहति। स्फुरति स्पन्दते स्पन्दे, चलने तु चतुष्टयम् ॥२३॥ चलति प्रडुखति तथा घट्टते वेल्लतीत्यपि। उत्सेधति तथोचन्नद्यत्युच्छुयत्यात्मने. द्ृयमु ॥२४॥ क्षोभते क्षुभ्यति क्षोभे, गमनेउचति गच्छति। प्रतिष्ठत जिहीते च सरति ब्रजतीयते ॥२५॥ पद्यते याति चरति सपंत्ययति चश्चति। ऋच्छति स्रवते गाते चलत्येति व टीकते ॥२६॥ अयते क्रामतार्यत्ति क्रिया द्वाविशतिमंता:। निर्गच्छति तु निर्याति निष्क्रामति निरेति च ॥२७॥ प्रायो निःसरणार्था: स्युनिष्पूर्वा गमसनाथंका:।
तदा त्वागमनार्था: स्युयंद्याडयूर्वा भवन्त्यमी ॥२८॥ स्यात् प्रत्यावत्तेते प्रत्यायाति व्याघोटतेडपि च। प्रत्याड-पु र:स रा: प्रत्याव्त्तो स्युगंमना्थंका: ॥२६॥ अनु-पूर्वास्त एवं स्युः सर्वड्नुगमनाथथका:। अठति स्यान्म्दुगतो रिज्धुतीज्भति च त्रयम् ॥३०॥ त्सरति च्छुद्यगमने तथा ढोकत इत्यपि। लज्भते तु प्लुतगतों लद्भृत्युतफुल्लतीति च ॥३१॥ भेदे प्लुतगतेरेव वल्गति प्लवते द्वयम् । उड्यते तूड़ीयते ख-गतावुत्पतत्यपि ॥३२॥ धावति द्रवति क्षिप्रगमने जवतीत्यपि। अटास्यते चंक्रमीति द्यं भ्रमणिकाविधों ॥३३॥
[ २४
२६ | प्रयुक्ताख्यात-मञ्जरी
तड़ेंदे भ्रमति अ्राम्यत्यपि पर्य्यटतीति च। बंश्रमीति तदाधिक्ये घूर्णते घृर्णते घर्णतीति च ॥३४॥ चञ्चूयेते जद्भमीति पनीपद्यत इत्यपि। यड्ता यडलुगन्ताश्व गत्यर्था: क्रुटिले गमे ॥३५॥ बलते परिवृत्तों स्याद घोटते परिवत्तंते। अग्ने पुरति, नोचेस्तु# फक्कत्यतति सन्तते ॥३६॥ कृतसिते द्राति बिकले दयं खञ्ञति खोड़ति । पत्रते वाति बातस्य वहति प्रवहत्यपाश् ॥३७॥ धोरत्युत्तम-वाह्ादेवंत्सस्थाटीकते. क्रमे। उद॒गच्छत्युबयें षट् स्युरुज्िहीत उदीयते ॥३८॥ उदचत्युदयत्येतावात्मने. द्वाबुदेति च। गत्यर्था: प्राय उतृपूर्वा उदयस्याभिधायका: ॥३६॥ उन्मी लत्युन्नमति च मेघाडम्युद्गमे यम । आक्रम्यते चाक्रमते ज्योति:कत्तु क उदगमे ॥४०॥ स्त्यायतीति१ प्रसरति प्रस्तारे विसरत्यपि। सश्ारे सशचरत्येतत्तृतीयायुक्तमात्मने ॥४१॥ स्रसतेश्धोगतो शभ्रव्यत्यपि अंशत- इत्यपि। पतत्यपि. द्रवादेस्तु क्षरति च्यवते तथा ॥४२॥ स्कन्दति व्च्योत॒ति तथा- स्रवत्यपा गलत्यपि । रीयते.- स्यन्दते चाजत्र- सरतीति क्रिया नव। |४३॥ विलीयते द्रवति च कठोर-क्षरणे हयम् । अस्तंगमे5स्तमयते निम्लोचत्यस्तमेति च॥४४॥ <5 अग्रतो गमने पुरतीति, नोचंगंतो फक्कति, नीचेगंतिरसदच्यवहारः, दनेगंमनम्रित्येके।.. १ स्यायत्तीति (ख)॥
४७७॥॥७॥७॥७॥एशएएश/७७ए७9७७9७9७/७:एश"शशश/नााााााााामााभाआआ६३ उमा अ तु लकी न लमक लीक डक कक कक किक अल डक मल कककक
क्षत्रियचेष्टा-वर्ग:
अन्तधनि तिरोन््तर्भ्यामुभे धत्ते द्धाति च। अपक्रामत्यपतीति नंश्यत्यपि पंलायते ॥४४॥
प्रायोप-पूर्वा गत्यर्था अपयाने प्रकीत्तिता:। पराइडमुखत्वे तु परावत्ततें च पराच्ति ॥४६॥
अतिक्रामत्युन्च रते तथातिचरतीत्यपि । अत्येत्युल्लड्रयत्याद धातव: स्युरतिक्रमे ॥४७॥
निष्कासने निष्क्रमयत्यवक्षति चात्र हि। निष्कालयति निःसारयति चेत्यादय: क्रिया: ॥४८॥
प्रवासे तु प्रवसति तथा विवसतीत्यपि। रणे&भिक्रमते शत्रून् प्रत्यभ्येति मतो गतौ ॥४६॥
अभियोगे5भ्यवस्कन्दत्यभियुडक्त इति दृयम् । सेनया त्वभियाने स्यादभिषेगयतीत्यद: ॥५०॥ सन्निकषति तु. प्रत्यासीदत्यासीदतीत्यपि । परस्म सन्निकषते१ सन्निधत्ते च. सन्निधों॥५१॥
प्राप्तो प्राप्पोति लभते विन्दतेइनुरुणद्धि च । अनुरुन्धे भावयते विन्दत्यासादयत्यपि ॥५२॥
व्याप्नोति व्यसनुत व्याप्तो वेवेष्टीत्यात्मनेडपि च । पर्याप्नोति तु शक्नोति क्षमते प्रभवत्यपि ॥५३॥ कल्पते पॉरयति च सामथ्येंठत्र पदानि षट । उद्यम. चावगुरत उद्ग्रयत इत्यपि ॥५४॥ उद्यच्छति तथोद्युड्क्त स्यु: पश्चोद्यच्छतेडषपि च। वे_्टने वेष्टत इति परिक्षिपति चात्मने ॥५५॥
१ सन्निकृषते (ख) ।
[ २७
रे८ |
प्रयुक्ताख्यात-मञ्जरी
परिश्रयति चेति ढ वेष्टयत्यादयोपि च। निरुणद्धि निमृह्लात्यात्मने च ह्ौनिरोधने ॥५६॥ जयत्याक्रमति तथा धर्षयत्यपि धषंति। विलच्ठियत्यभिभवत्यपि च न््यक्करोति च ॥५७॥
तथा विजयते चास्कन्दतीत्यभिभवे नव । विशेषयत्यतिशये. विशिनष्टि प्रकर्षति ॥५४८॥
विशेषत्यतिशेते च तथोत्कर्षयबतीति च। उत्कृष्यते द्वयं कर्मकत्तेय॑त्रारिच्यते ॥५६॥ विस्माययति विस्मेरयति चित्रीयतेषद्भरुते । धघुनने कम्पयत्यत्र तथा वेषयतीति च॥६०॥ त्रयं धुनोति धूनोति धुनातीत्यात्मनेषपि च। धुवत्येवे धूनयति चलयत्यपि चाघप्टकम ॥६१॥ आन्दोलयति तड्ूदे तथा प्रेड्खोलयत्यपि। दोलयत्यपि च प्रेद्डयति हिन्दोलयत्यपि ॥६२॥ आविध्यति भ्रमयति विघूर्णयति च त्रयभ् । विलोड़यति मथ्नाति गाहते मन्थतीत्यपि । त्रासने त्रासयत्यत्र भाययत्यपि खटठति ॥६३॥ प्रयोजकाज़ये भीषयते भापयते च वा। तथा कुहयते विस्मापयते चेति तद्द्विदि ॥६४॥ कम्पे तु कम्पते त्वद्भत्येजत्यत्र च वेपते । लोलतीति क्रिया: षट् स्यु: परिप्लवत इत्यपि ॥६५॥ प्रस्विन्नीभवति स्वेदे तथा प्रस्विद्यतीति च । आहन्ति ताड़यति च ताड़ने ज़ासग्रत्यपि ॥६६॥
क्षत्रियचेष्टावर्ग: [ २९
हेरत्यात्मने। चाथ तड्भेदे कुट्यत्यपि। आस्फालयत्यदंयति तथवोद्घटयत्यपि ॥६७॥ _ विध्यति च्छिदयत्यत्र बेघे भेदयति त्रथम । आहतेऊकर्मकत्वे स्यथात् स्वकीयाज़रे च कर्मणि ॥६८॥ युध्यते संप्रहरते संग्रामयत इत्यपि। विधृक्ताति विधृह्लीते समरे कलहायते ॥६९॥ निध्वानयति झंखादेध्ब॑ननेउत्र धमत्यपि। गीणादेवादियत्यत्र॒ तथा वादयतेषपि च॥७०॥ क्वाणयत्यत्र रणयत्यप्रि प्रक्वाणयत्यपि । खवेड़ते सिंहबदल्ादे, बाहुयुद्धे नियध्यते ॥७१॥ पराक़मे वीरयते पराक्रमत इत्यपि। उर्जायते१ शूरयते तथा विक्रमतेषपि च॥७२॥ प्रगलुभते प्रगल्भत्वे “तत्र चोज॑स्वलायते'२१३ अरुष्करोत्यात्मने४पि. ब्रणयत्यड्भ-चुणंने ॥७३॥ योकत्तृ काय॑ हिसायां प्रस्तुम्पति सुड़ागमात् । हिनस्ति संज्ञपयति सूदते हन्ति तददत्रि॥७४॥ प्रमाययत्यदंयत्र. निबहंयति हिसत्ति। तृगेढ़ि घातयति च श्रृणात्युज्जासयत्यपि ॥७५॥ प्रतिष्किरत्यालभते कषते मारयत्यपि। कपषत्युन्माथयत्यत्र क्षिणोतीत्यात्मनेडपि, च ॥७६॥ क्षणोति द्वे विशसति निस्तहंयति रध्यति।
पड़ विशति: सूदयति हिसायां हिंसयत्यपि ॥७७॥
४-+->>>-म--मन कस भ३क9घ020 ९ :घ८० 704०7 कक + पट च० ५०३० राय १ ओजाय॑ते (स्) २ तथात्र जघनायते (क)।'
३० |
प्रयुक्ताख्यात-मशञ्नरी
कृणोति- कृणुते पुथ्यत्यफि क्रथति तुम्पति ॥ मीनात्युन्नाट्यत्याद्या हिसायां विरलोदया: ॥छ८ा॥ अदंने लुम्बयत्यत्र लुम्बत्यदत्यपि त्रयम्। पीड़ने तु व्यथयति क्लिश्नाति च दुनोति च ।॥७९॥ तपति म्लापयत्यत्र बाधते पीड़यत्यपि । धृपायति ग्लपयति तुदति क्लेशयत्यपि ॥८०॥
दुःखाकरोत्यात्मनेषपि तुदते खेदयत्यषि । दुःखयत्युतृक्लमयति स्यात् कदथयतीत्यपि ॥5१॥ भनक्ति त्रोटयति च रुजत्यामदयत्यपि । भज्ञयत्यय तदभेदे मोट्यत्यपि मोटति ॥८२॥ मदयत्यत्र मुटति मन्थयत्यथ१ पेषण। क्षुणत्ति२ म्रदते क्षुन्ते मृदूनाति च पिनष्टि च ॥८३॥॥ सञ्चूणयत्यथ ध्वंसयति क्षपयतीत्यपि । नाशने नाशयति च तिख्रोष्थोन्मुलन क्रिया: ॥८४॥ उन्मूलयत्युतूखबनति तथोज्जटयतीति च ॥ उत्पाटयत्युत्खनते षड़ द्रति चात्मने ॥८५५॥ उल्लुजचतीति केशादेरुतृपाटन-बिधो क्रिया । द्विधाकृतो.. पाटयति फालयत्यंशुकादिन: ॥८६॥ निष्पीड़यति निरच्योतयति निर्गातयत्यपि। बरशुद्धों प्रतिकरोत्यत्र निर्यातयत्यषि ॥८७॥ भड़े पराभवत्यत्र पराजयत इत्यंषि। जयत्युल्कषं-संप्राप्ती दयं विजयते5षि- च ॥८८॥ इति क्षत्रियचेष्टा वर्ग: ॥ १ दालयत्ययथ (क) ॥ . ३ क्षणोति (क)॥$
| वश्यचेह्टा-बर्ग: ]
फर्षणे तु कृषत्यत्र कृषते क्षतेड्पि च। रदत्येव बिलिखति खनत्यपि हलत्यपि ॥१॥ वीजाकरोत्युप्तक्षष्टी स्याद द्वितीयाकरोत्यपि । शंवाकरोति द्विगुणाकरोति द्विकषों चयम् ॥२॥ तृतीया-त्रिगुणाभ्याच्च करोति त्रि:क्ृषौ मतम् । आख्यातानि खनत्यादीन्यहनीयानि चात्मने || ३॥ आलोड्यति सद्भाहे तथा सज्भाहतेडपि च। हलि-ग्रहे हलयति हलिरुक्तो महद्धलम ॥४॥ चपत्पुप्री प्रकिरति वपतेथ्प्यथ रोपणे। मूलयत्यपि संरोहयति संरोपयत्यपि॥ ५॥ स्थिरतायां ध्रवत्यत्र! मूलति प्रतितिष्ठति। शोषे तु गुष्यति तथा शुण्ठत्याश्यायतेडपि च ॥ ६॥
वायतीति च सेके तु सिश्चत्याद्रौंकरोति च । आत्मने5पि द्वयं वष॑त्याद्रयत्यपि शीकते ॥७॥
उनत्ति क्लैदयति च क्नोपयत्युक्षतीति च । आर्द्रीभवत्याद्र भावे क्लिद्यति स्तिम्यतीति च ॥५॥ वद्धेते वरद्धयत्यत्न॒ बृहयत्येधयत्यपि। सश्चये संविभर्तीति सच्चिनोत्यात्मने त्रयम ॥६॥ तथवोपचिनोत्यत्र संभाण्डयत इत्यपि । राशीकृतो पुञ्जयति क्टयत्यत्र युग्मकम् ॥१०॥
९ श्र वत्यत्र (खं)।
३२ |
प्रयुक्ताख्यात-मञ्जरीं
उच्चिनोति शिलत्युञ्छे व्रयमुञ्छयतीत्यपि।
. अवहन्तीति वतुष्पकरणे. कण्डयत्यपि ॥११॥
फलीकरोति वितुषीकरोतीत्यत्मने द्वयम् । परापुनात्यात्मने5पि प्रस्फोटयति तत्समा ॥१२॥ मिमीते मायते माने तत्र मातीत्यकर्मंकम् । तोलयत्यत्र हेमादि-माने तुलयतीत्यपि ॥१३॥ पणते दीव्यति तथात्मने व्यवहरत्यद: । व्यवहारेध्पमयते परिवत्तेयतीत्यपि ॥१४॥ विक्रीणीते निमयतेथ्वक्रीणीत च बिक़्ये। सत्याकरोत्यात्मनेडपि तुल्ये स॒त्याप्यत्यपि ॥१५॥ क्रीणीते विनिमयते क्रीणातीति क़ये तिस्र: । स्यान्नपुण्ये निपुणति निष्णाति दक्षते चात्र ॥१६॥ अजने5जंत्यजंयति गणने गणयत्यपि । कलयत्यपि संख्याति गुणने गुणयत्यपि ॥१७॥ आहन्तीति द्वय॑ प्रोड्छे प्रोजछत्युत्सा रयत्यपि ।
: तदभेदे लुम्पते लुम्पत्यत्र माजति च त्रयमु ॥१८॥
विभागे वण्टयत्यत्र विभजत्यात्मनेडप्यद:। विभाजयत्यंशयति वण्टत्यपि च पत्चकम् ॥१€॥
तिरस्करोत्यपि दधात्यत्र व्यवदधात्यपषि। विदधात्यावृणोतीति संबृणोति स्तृणोति च ॥२०॥ स्तृणातीत्यात्मनें5प्यष्टी तथा संगोपयत्यपि । अपवारयति छादयति स्थगयतीत्यपि ॥२१॥ तिरयत्यावृतो चाथ निक्षेपे निक्षिपत्यपि। निक्षिप्यत्यात्मनेडषपि द्वौ तथोीपनिदधाति च ॥२२॥
बश्यचेष्टा-बर्ग:
न्यस्यति प्रतिदत्तेड्थ निष्क्रयीकुरुते तथा। स्यात॒ प्रत्युपकरोत्यत्र निऋ णीभवतीति च ॥२३॥ प्रत्यपेयति तु न्यासापंणे निर्यातयत्यपि। अपेक्षतेज्भ्यथेयते. बनुते<देति नाथति ॥२४॥ याच्जायां भिक्षते मार्गयते याचति याचते । मार्गत्यन्विच्छति गवेषयत्यन्विष्वतीति च ॥२५॥
अन्वेषते मार्गयति विचिनोत्यात्मनेः्प्यदः। अन्वेषणे मृगयते मृग्यतीति नव क्रिया: ॥२६॥ बोहानुक्ल्ये दुग्धे गो:, प्रस्तुते च स्वयंस्नवे । दोग्धि दुग्धे त्रयमिदं प्रपूरयति दोहने ॥२७॥ स्तवे तु स्तौत्यथो यौति विप्रयुडक्ते वियौति च | वियोजयति विश्लेषयति चात्र बियोजने ॥२८॥ वियुज्यते विघटते तथा विश्विष्यतीति च। विच्छिद्यते द्यं कमकत्तेरि व्यतिरिच्यते ॥२९॥ मिश्रण मिश्रयत्यत्र तथा संयोजयत्यपि। रूषयत्यत्रश संमेलयति छुरयतीत्यपि ॥३०॥ संयुनक्ति च सप्तात्र क्रिया: संघटयत्यपि। संयुज्यते तु संयोति संपृणक्तच्यात्मनेषपि च ॥३१॥ संभिद्यती कमंकत्तयेत्र संसृजतीत्यपि । संबध्नाति मिलत्यत्र सद्भुच्छति च सद्भतो ॥३२॥
विना कर्मात्मने& चात्र तथा सन्निपतत्यपि । उपसीदत्युपनमत्यत्र स्यादुपकण्ठते ॥३३॥
१ तूषयत्यत्र (क)। # सद्भच्छते हय॑ 7: है कक बंद (की। ७ वशभयिवआओ वाणी |
[: के
कमा
३४ |
प्रयुक्ताख्यात-मञ्जरी
तद्धेंदे » समवेतीति सचते चासजत्यपि। व्यतिषज्यत इत्येतत् पद स्थात् कर्मकत्तेरि ॥३४॥ उत्फणत्युच्छलति च तथोद्विच्यत इत्यपि। उत्सिच्यते तथोतृसेके द्वितयं कर्मकत्तरि ॥३५॥ उतुक्षेपणे तून्नंयति तथोतृक्षिपति चात्मने। उदस्यत्युद्धरति च चत्वार्थ्युत्तम्भयत्यपि ॥३६॥ आनोतावानयत्येतदाहर॒त्यपि चात्मने। संमार्जयति संमाधष्टि तथा परिसमृहति ॥३७॥ आत्मनेडपि च सर्म्माजें उपदेग्ध्युपलिम्पतिं । आत्मने5ईपि पदढ्न्द्नं गोमयत्युपलेपने ।।३८॥ सन्दीपने ज्वलयति तथा सन्दीपयत्यपि । उद्योतयति. संधुक्षयति च ज्वालयत्यपि ॥३९॥ पाके तु रन्धयत्यत्र. पचतीत्यात्मनेः्प्युभे । अधिश्रयति च॒ श्राति. श्रपयत्यंपि रध्यति ॥४०॥ रध्यते . पच्यते . कमंकत्तु केउत्र च राध्यति। भजंते पाकभिदे स्यात्त्रयं भुज्ज॑ति भुज्जते ॥४१॥ शूलाकरोत्यात्मनेडपि शूल-पाके पद॑ं मतम्र । द्रबीकृतीं लीनयति लग्रति द्रावयत्यपि ॥४२॥ लालयत्यपि वा लाययति लापयतीत्यपि। संदधात्यात्मने, चाभिषणीत्यामभिषत्रे दृयम् ॥४३॥ स्वदते रौचते१ रुच्यां, संस्कृतों संस्क रोत्यद: । आत्मने ब्रतियत्ने तु स्यांदुपस्कुरुते हयम् ॥४४॥ इति वेश्यचेष्टावर्गं:।
१ रुच्यतें:[क) ॥
| शुद्रक्रियावर्ग: |
वयते-वयती ब्यूत्रावुयतेडथ बिषीब्यति | तथा निषीव्यति स्थृतौं परिषीव्यति सीव्यति ॥१॥ तक्षति श्यति तक्ष्णोति क्ृश्यति क्रशयत्यपि । तक्षण त्वक्षति तथा परिवासयतीत्यपि ॥२॥ . उल्लेखे उल्लिखत्येकमुतुकीणो तृत्॒किरत्यद: । संक्षणुते तक्षण्पकरणे क्ष्णौति चोत्तेजयत्यपि ॥३॥ निशिनोति निशीशांसत्यात्मनेडपि पदद्वयम् । छेंदने कृन्तति छिन्ते छिनत्ति छेदयत्यपि ॥४॥ च्छ्यति१ वद्धयतीत्यत्र वृश्चतीत्यथ तद्िदि। चोटयत्यत्र चुटति छुटति छोटयत्यपि ॥५॥ प्रायो लुनीते धान््यादेइछेदे दाति लुनात्यपि। : त्रुठति ज्रुख्यति च्छेदें छिद्यते कर्मकत्तके॥६॥ भिन््ते विदारयति च॑ भिनत्ति च विदारण। आखण्डयत्यपि स्फोटयति भेदयंति द्यति ॥७॥ परीक्षति निकषते शुद्धतादि-विनिण्णये। प्लोषति प्लुष्यति दहत्योषति ज्वलयत्यपि ॥5॥ मुष्णाति चोरयत्यत्र लुण्ठयत्यपि मोषणे। आत्मने चापहरति ग्लोचत्यत्र च लुण्ठति ॥६॥ उल्लण्टत्याच्छिनत्तीति द्वयमेतद्॒लातुकृतो । प्रसहत्यात्मनेः्प्यत्र हठतीति बलातुकृतौ ॥१०॥
१ छाति (ख)। ५ किक 0 0 0
कद |
प्रयुक्ताख्यात-मञ्जरी
निष्कुष्णाति तु त्रिष्कर्ष तथा निष्क्षतीत्यपि । स्यान्निष्कुलाकरोत्येतदात्मने5त्र तु सब्यथे ॥११॥ द्वे निष्पत्रा-सपत्राभ्यां करोति कुरुते पदे। लक्षयत्यद्धुयत्यत्र लाडछतीति च लक्षणे॥१२॥ सन्दानयति बध्नाति तथा संद्यति कीलति । नद्यतीत्यात्मने त्रीणि संयच्छति सिनोति च ॥१३॥ पाशयत्यपि बन्धेष्थय विपाशयति मोचने। विमोचयत्यथ स्तम्भे स्तम्भते स्कम्भते तथा ॥१४॥ अथ स्तव्धीकृतो स्तम्भयति विष्कम्भयतीत्यपि । प्रतिबध्नाति च तथा बिघ्ने प्रत्यर्थयत्यद: ॥१५॥ तथा विहन्त्यन्तरेति प्रत्यूहत्यात्मनेषपि च । विध्नयत्यन्तरयति प्रत्यवेति तु दुष्यति ॥१६॥ दृष्करोत्यघयत्यत्र दुष्कृते पडद्धूयत्यपि। सन्ततो सनन््तनोतीति तथा सन््तनुतेषपि च। अत्र सत्रायते सन्तानयतीति चतुष्टयम् ॥१७॥ इति शूद्रक्रियावर्गं: ।
इति प्रयुक्ताख्यातमझुया द्वितीयः काण्डः ॥
कक... 35८० कल ध
कैब क+ साथ जा>नरममन--फमकनन----+पकिकन---“-- >> +--ब 3-६८ कम बा उ-ा८-बक-नर+ न का-..;:सटफ5--ू +-अन् «माप: ५ पप-._.>५><पन्कोकपिद ४-१००८:+ स्ट- «..
तृतीयः काण्डः
प्रकीर्णक-सनाञन्त-ना नार्थाख्यास्तृतीयके । अकमंकाश्न काण्ड5स्मिन् बर्गाश्वित्वार ईरिता: ॥१॥ [ प्रकीणंवर्गः | यानि पूर्वमसंगत्या नेवाख्यात-पदानि ह। आख्यातानि प्रचक्ष्यन्ते तानि वर्णउत्र कानिचित् ॥२॥ प्रभाति ध्युच्छति व्युष्टे प्रत्यूषति विभाति च। अवदायति शुक्लत्बे इवेतते च क्रियायुगमु ॥३॥ रज्यति त्रीणि रजति लोहितायति चात्मने । शोणतीति च रक्तत्वेश, हरित्वे हरितायति ॥४॥ नीलायते२ 'नीलति च तथा श्यामायते पदम । वृष्टिरोधे3वर्गृक्लाति तथावस्कन्दति दयम् ॥५॥ सुय्यन्दु-प्रहणे. तृपप्लतते चोपरज्यति । उत्॒कोचयति तूब॒कोचे दरिद्राति तु दुर्गतों ॥६॥ व्यभिचारे._ व्यभिचरत्यन्यथाभवत्तीत्यपि । दूरीकतो . दवयति बिप्रकर्षयतीत्यषि ॥७॥ द्राघयत्यायमयति स्याहीघीकरणे द्वयम् । उद्ासे नृद्सत्यत्र तथोच्छन्नीभवत्यपि ॥५॥ उत्सीदत्युज्जरति च वेधे तु परिशिष्यते । अत्रावशिष्यत इति द्वितयं कमकत्तैरि ॥६॥
रे८ |
प्रयुक्ताख्यात-मशञ्जरी
संघाते पिण्डयत्यत्र स्त्यायत्यपि समूहति | कण्ड्यति तु कण्ड्तौ, घृष्ठो कषति घषंति। उपसंहरतीति स्यात्तथा निगमयत्यपि ॥१०॥
इति प्रकीण-वर्रु: ॥
जी 0333२3५७५९७ ५५० उ्कनकक,
| सनादिवर्ग: |
धातोस्तुमर्थादिच्छायां सनि रूपं बुभूषति । ईचिक्षिषत$ इत्यादि पृबंवच्चात्मनेपदम् ॥१९॥ नाम्नोमान्ताव्ययान्यस्मात् यिनि-काम्ये च कर्मण: | आत्मनस्तु तदिच्छायामर्थ स्यातामुभे क्रिये ॥२॥ पुत्रकाम्यति पुत्रीयतृथक्काम्यतृचच्यतीति दिक् । एवं कर्मण आचार आधार उपमार्थकात् ॥३॥ यथा पुत्तीयति छात्र मब्चे सौधीयंतीति दिक । उपमानात्तथा कत्तुराचारार्थे क्रियाद्रयम् ॥४॥ आयोलोपेषस्य च यथा गद्धंभो5्श्वायतेड्श्वति ।
स ओजोः्प्सरसोनित्यं पय-आदेश्व वा स लुक ॥५॥ कन्याप्सरायते चौजायते5हि: क॑ पयायते । पयस्यते तथान्यस्मात् स-लोपो० वा दिगृद्यताम् ॥६॥
48 इक्षितुमिच्छेति। ०४ सरायते .. # इक्षितुमिच्छति। ० सरायते सरस्यते परिखा।
सनादिवर्ग: | ६
भृशादेश्व भवत्यर्थउत्यथ रूप॑ भुशायते । सुमनायत॒ इत्यन्यद्द्या. व्यश्नन-लोपत: ॥७॥
सुमना उन््मना ओजश्वपल: पण्डित: शुचि:। मन्द-भद्रोत्सुका नील-शीक्राद्याश्व भ्ुशादयः ॥८॥ तत्रव लोहितादे: स्याह्विकल्पेनात्मनेपदम् । लोहितायति पूर्वा दिक सूर्योष्यं लोहियायते ॥६॥ लोहित: श्याम-जिह्मौ च गर्वो दु:खं सुखं कृपा । मुर्छा निद्रा च करुणा हर्षाद्या लोहितादय:ः ॥१०॥ पापाथ-क्रमणे कष्टादिभ्य: कष्टायते-मुखाः । वाष्पोष्म-फेन-धूमात्तृद्वान्तों वाष्पायते-मुखाः ॥११॥ सुखादेरनुभूत्यर्थं शब्दा दुःखायते-मुखा: । सुख-दुःखासत्र-क्ृपण-करुणालीक-क्ृच्छुबत्ू ॥१२॥ प्रतिपाद्यच्च॒विद्वश्ठ्र: सुखादिकमुदी रितम् । शब्दादिभ्य: कृतो शब्दायते-बरायतै-मुखाः ॥१३॥ शब्दों वरचध् कलह-मेघ-वेगाभ्र-दुरदिनम् । शीका-सुदिन-नीहा रादय: शब्दादयः स्मृताः ॥१४॥ कंण्ड्वादेस्तत्र कण्डयंत्यात्मनेषपि हृणीयते। असूयतीत्यादिकंच् पूर्व किच्चित् प्रदशितम् ॥१५॥ ज्यञ्जनादेभू शे पोनःपुन्न्ये चेकस्वरात् क्रिया: । बोभूयते-मुखा' धातोन ग्रूणाते: शुभें रुचे:॥१६॥ बहुल लुकि तत्राषि बोभवीत्यादिका मताः । गत्यर्थेभ्यश्च कौटिल्ये लपादेशाव-गहंणें ॥१७॥
प्रयुक्ताख्यात-मञ्जरी « ....
तेन जड्भम्यते लोलुप्यत इत्यादिकं भवेत् । प्रयोंजकस्य व्यापारे धातोरिणि कृते सति ॥१८॥ भावयत्यादि तत्रीद्यमिनन्ताच्चात्मनेपदम् । तत॒करोति तदाचष्ट इत्यर्थ इनि लिझ्भुत:॥१९॥ वर्टु मुण्डयति क्षेमयतीत्याद्या: क्रिया मता: । सत्यवेदाथतस्तत्राप् स्यात् सत्यापयतीति दिक् ॥२०॥ अन्यतोपि ब्रत-श्लोक-वीणा-सेनादिना मतः। भवन्ति तत्तदर्थेषु ब्रतयत्यादय: क्रिया: ॥२१॥ इति सनादि-वर्ग: ।
[ नानार्थंवर्ग: ] अथोच्यन्ते5त्र नानार्था: सत्तायां भवति-क्रिया। आप्तो जन्मनि च क्वापि प्राकटेचःप्युद्धुवत्यसो ॥९॥ साहित्ये सम्भवे च स्यात् क्रिया सम्भवतीत्यसो । आद्योपलम्भे सामथ्य . प्रभवत्यथ वभवे ॥२॥ व्याप्तो च स्पाद विभवति मानसे च& जपत्यदः । याच्आओपतापश्चयेंपु. च्रायत्याशिषि नाथते ॥३॥ स्तवेडभिवादने चापषि बन््दते, छ्वादते पुनः। जह्लादे शत्ये च, संक्लेश-हिसयो: कुन्थतीत्यद: ॥४॥ याच्ञा-हिसा-गतिष्वदंत्यथ, _ क़न्दति रोदने। आह्वाने, लड्जुते तु स्यादुपवासे गतावपि॥५॥
औ च-काराललघूच्चारणे ।
“नानाथ-वर्ग: .. दर
कम्पने त्वद्भति गतो याचत्रागत्योस्तथाअते । तयोश्रक पूजने चाश्वत्यथ मोहे समुच्छये ॥६॥ मृच्छंतीत्यणय कोटिल्ये स्वल्पीभावे च कुश्वति। शब्दे गर्जति नादे च हिण्डतेप्नादे गतौ॥७॥ कठत्यावृति-गत्यो: . स्याच्छटतीत्यवसादने० । तथा विसरणे, . दान-दययोदंयते-पदम् ॥८॥ परिष्लवत इत्येतच्चापले लाघवेषपि च। पुपते स्थादविशरणे दुग्गन्धे, क्र यते त्विह ८ ॥९॥ उन्दे च, स्फीततायान्तु पालनेंडषपि च तायते | क़म्पते क़मते स्यातां तायनोत्साह-बृत्तिषु ॥१०॥ गतो जग्धो च चरति, निष्पत्तो तु फलत्यद: | तथा विशरणे चाथ कलते शब्द-संख्ययो: ॥१2१॥ जयत्यरि-पराभूतो . स्यादुत॒कर्ष . त्वकर्मक: । अवत्यष्टादशार्थ च प्रायः प्रीणन -रक्षयों: ॥१२॥ स्यान्मौण्डू ज्योपनयन-ब्रतादेशेष॒. दीक्षते । सन्दीपने जीवनें च घुक्षते, शिक्षते पुनः॥१३॥ ज्ञीपूसा-विद्याग्रहणयोर्दीप्तो स्वादे च रोचते। काशते कफजे शब्दे दीप्नौं चायं प्रयोगतः ॥१४॥ गतो कम्पे च चलति हर्ष तु मदयत्यद:। ग्लपने चाथ फुत्कारे क्रोशत्याह्वान-रोदने ॥१५॥
.------नन+मननमम>»«म+ सकती का + कन्ानयन+ा-++5
ध्छ के बाजुमागह्यो: । ७ धादति बारि/ सह ॥ याचुजागत्यो; । ०/ शठति दरिद्र।, शंठति दंधि । »९ दुगन््धे ।
४२ |
प्रयुक्ताख्यात-मञ्री
शिक्षणे क्षपणे चापि क्रिया बिनयतीत्यसौ। अवसादे विशरणे सीदतीत्यथ धाबति ॥१६॥ गति-शुद्धाघ्यो-मेंधतीति मेधा-हिसन-सज्भमे । मिथ्याज्ञाने घूर्णने च श्रमति अ्राम्यतोत्युभे ॥१७॥ ह्यते स्पर्धने हतो चायतीक्षण-पूजयो:। बह॒ति प्रापण-स्यन्द-धृतिष्वव धम्त्यव: ॥१८॥ निःस्वनानल-फुतक्त्योर्पत्युप्ती च मुण्डने ।
प्लवे तरत्युत्तरणे नक्षत्रीत्ति गतो खवें ॥१९॥ गतो स्कन्दरति शोषे च स्यन्दे चाथ मरुदगतौ। पावित््ये पवते हिसा-धर्षयोस्तु कषत्येद। ॥२०॥
इति भूवादिः ।
पीड़ने5्प्युपहन्त्पेतदशुची करणेडपि च। मिश्रणेउमिश्रणे यौति, सौति तु प्रसवेश्ययो: ॥१॥ ज्ञान-विश्वासयो: प्रत्येत्यध्येत्यधिगमे स्मृतौ । पिपत्ति प्रणे त्रांणे, विर्भात्त भृति-पोषयोः ॥२॥ दधाति& चाथ विश्वास-स्पहयों: अद्धधात्यद: । सड्ूल्पे वच्चने:च स्यादभिसन्धत्तः इंत्यदः ॥३॥ अनुसन्धत्त .इत्येंत्रद्- विज्वासर-प्रत्यभिज्ञयो: ॥४॥
विजिगीषा-च्युति-क्री डा-गति-स्तुतिषु दीप (शा
संराद्धि-हिसयोरध्यत्यज्भीकारे तु संविंदि॥१॥ +है. ४ प्रनिकककि १७ होश ५ । शिफषोदशर हे
नानार्थवेर्ग: .. [ ४३
प्रतिपद्यत इत्येतहर्पे हुं च माद्ति। क्षीवत्वे चाथ हें च गवितत्वे च हृष्यति ॥२॥ इति दिवादि:।
जुबते सेवन-प्रीत्योमु टत्याक्षेप-सर्दयों: ।
घुरत्यात्ते च भीमे च शब्देषपि गति-वासयो: ॥१॥
क्षियतीति क्षुरट्येतत् पं छेदें च खण्डने।
प्रेषणे सृष्टिभेदे च त्यागे विय्ुजतीत्यद: ॥२॥
हृ४-भक्षाथ्थ-नीड़ार्थ विहद्भम-चतुष्पदाम् ।
आलेखने$पस्किरत आत्मनेपद-सुड्विधी ॥३॥ इति तुदादिः ।
२ !. वताएचउाइथ आपका पक,
पीड़ने मन्थने चात्र सन्धाने$भिब्ुणोत्यद: । गति-वृद्धयो हिनोतीति क्णोति कृति-हिंसयो: ॥१॥ इति स्वादि-गणः ।
उर्य्युरयुररीभ्यश्वच करोति कुरुते पदे।
विस्ताराद्भीकरणयोविक्रियायान्त्वकमंकम् ।
पद॑ बिकुरुते शब्द-कर्मकोर्थो च सम्मतम्रु ॥१॥ इति तनादि-गण; ।
'पपाताएज-मसबनाा पफ्वड:लपसयछ
न्र 4 #. ना 00200 000५५ रू न्भ्जु ४
४४ |
कि जजतः
प्रयुक्ताख्यात-मञ्नरी
अनक्ति म्रक्षणे व्यक्तो, बिनक्ति चलने भये। सुरते चोपभोगे च संभ्रुढ्कक्त इति कीत्तितम् ॥१॥ इति रुधादि-गण:ः ।
श्रीणाति मिश्रणे पाके, प्रणाति त्राण-पूरणे।
गृह्लात्येतदुपादाने ज्ञाने ग्रृह्लीत इत्यपि॥१॥
अवष्ठम्नाति तु प्रोक्तमन्तिकालम्बनाथंयो: ॥२॥ इति क्र्यादि-गणः ।
लक्षयत्यड्ुने दृष्टो गत्यां बाजयतीत्यद:। शर-संस्करणे चाथ मारण-न्ञापनादिषु# ॥१॥ ज्ञपयत्यथ भूषायां प्रमोदे मण्डयत्यथ । छेदने प्रणे चापि पद बवद्ध॑यतीत्यद: ॥२॥ भेदे निमन्त्रणाहत्योरामन्त्रयतत इत्यद:। निर्यातयति वरस्य शुद्धों न््यासापणे तथा ॥३॥
वर्णक्रिया-गुणोक्त्योस्तु वर्णयत्यत्र जीवने। बले चोजंयत्यूजंयते हीरुषोस्तु हृणीयते ॥४॥
ऋतीयते घृणायात्च॒पूजा-वृद्धयो मं हीयते ।
भोजने तन्निवृत्तो च पद ब्रतयतीत्यद: ॥५॥
वल्गूवति तु माधुयं पूजने च प्रकीत्तितम् ॥६॥ इति चुरावि-गण:। द
इत्यनेका्थ वर्ग! ॥
# सारण-तोषण-निशानेषु।
अकमक-धातवः
सकमंकोः्प्यकर्मा स्थाद विवक्षा चेन्न कमंण: । क्वाप्यकरमापि कमढियो भावनायां भवेदिह ॥१॥ अत: स्योान्नाति-नेयत्यमकमंक-सकरमंणो: ।
| धातवो&थापि लिख्यन्ते प्रायो ये स्युरकमेका: ॥२॥ सत्तायामुदये स्नेहे मोह-स्नान-विशुद्धिषु ।
|
शयनासन-लज्ञजासु जीवने मरणे क्रधि॥३॥ त्वरायां क्रीड़ने नृत्ये रोदन-स्थिति-दी प्रिषु । | भये स्यन्दे च सन्देहे शोष-स्पर्द्धा-क्षयेष्वपि ॥४॥ द . मदोद्वग-प्रकम्पेषु व्यथा-जागर-वृद्धिषु । | जरायां स्वदनोश्तृपत्त्योमृ त्रणे हदने तथा ॥५॥ द : विकाशे मीलने ह्लासे नाश-स्फुत्ति-समृद्धिषु । द तोषे दोषे विरागे च विषादोन्माद-सिद्धिषु ॥६॥ | २ प्रभातश्रय्य-दम्भेषु शुक्तिमादि गुणेष च ३। घ्वनो क्लब्ये दरिद्र॒त्वे ग्लानि-गवं-श्रमेष्वपि ॥७॥ क्ोभादिषु तथार्थेषु धातवः:: स्युरकर्मका:। आयन्ता लोहितायाश्व७४ तथा ये नामधातवः ॥८॥ |
१ स्वदते मोदकः । २ प्रभाति रजनी । ३ इवेतते प्रासाद: ; नोलति नभ: । ४. क्ृष्णायते गोपी, -लोहितायते प्राची ।
४६ | प्रयुक्ताख्यात-मञ्जरी
आत्मनस्तत्तदिच्छायां भवेयुस्तेउ्प्यकर्मका: । अथक्येः्प्यथ भेदेषपि स्वयमेव द्विधा स्थिति:१ ॥९॥ एक: कश्षचिद्भवेद्धातुरुपसगें-वशात्तथा । यथार कुम्भात् क्षरत्यम्भो, मदद क्षरति कुझ्जर: ॥१०॥ इजयतीश्वर उत्कर्ष जयत्यभिभवे रिपुम् । ४निखिल॑ वेत्ति गोविन्द: संवित्ते माधव: स्वयम् ॥११॥ वृन्दावने वसत्यस्मिन् हरिरावसति ब्रजम् । तथाहि--
धात्वर्थ वाधते कश्चित् कश्चित्तमनुवत्तते ।
तमेव विशिनष्ट्यन्योड्नर्थको$न्यः प्रयुज्यते ॥१२॥। दुह्ाद्या नी-वहाद्याश्च धातवो ये ट्विकमेंकाः ।
ते विस्तर-भयादत्र ग्रन्थे विलिखिता-न हि ॥१३॥ अत्रात्मनेपदादेस्तु प्रक्रिया न हि कीत्तिता । ततस्ततो व्याकरणाद्विज्ञेया सा विचक्षण: ॥१४॥ मुदा यथार्थ-ताम्नीयं कविसारज्भ-रज्भदा। सेव्यतां कोविद-गण: प्रयुक्ताख्यातमज्जरी ॥१५॥
इति प्रयुक्ताउयातमञ्जञयाँ तृतीयः फ्राण्डः ॥| प्रयुक्ताउयातमझरी समाप्ता# ॥
१ अकमेता सकमृता च। २ अर्थेक्ये उदाहरति । हे अर्थंभेदे। ४ उपसर्गवशादकर्मेकत्वं सकसंकस्य ।
0 8 ( कहे ३00 हक पहन शी शक ने धककशत ॥॥॥8 जग 0 03033 5 शव ३ तल गो &8 पुस्तिकास्ते चेतद् हृश्यते--संवत १८६३ पौषकृष्णा & रखे हस्ताक्ष र-विहारीलाल मिश्रके । त्रिनवाष्टेकसब्दनच् नवमी-पौषकृष्णयो विहारीलाल-लिपिः छृत्वा इयं ग्रन्थः समाप्यतः॥
आाााााााााााााकआा 3... 'र7।_्भ्भााााााााााामामााणततआआअ 3 नल बन ललनलीनिनई
श्रीहरिदासशा स्त्री सम्पादिता ग्रन्थावली
१॥ वेदास्तवर्शनस्त् “भागवतभाष्योपेतम”. ८०.००
२। श्रीनृसिह चतुर्दशी, २.०० ३। श्रीसाधनामृतचरिद्र का ४.०० ४॥ श्रीगौरगोविन्दार्यन पद्धति ३.४० ५) श्री राधाकृष्णाचन द्वीपिका २.०० ६-७-८। श्रीगोविन्दलीलासतस् १०१.५० € । ऐश्वयेकादस्विनी, ५.०० १०। संकल्पकल्पद्ुस प्रू०० 'चखतुःशोकी भाष्य पा है किस मेज लाल, | हट १३-+ श्रीप्रेमसम्पुट, ५८०० १४ १>भगव:डू क्तिसार समुच्चय ५.०० १५-। ब्रजरी तिचिन्तामणि, १५.०० १६१ शगो विन्दवृन्दावनस् १.५० १७॥ श्रीकृष्णभक्तिरत्नप्रकाश्ञं) १०.०० १८। श्रीहरेकृष्णमहामन्त्र १.०० ५€।' हरिभत्तिसा रसंग्रह १५.०० २० ३: धर्मंसंग्रह, ४.०० २१: श्रीचेतन्य सूक्तिसुधाकरु ४.०० २२१: श्रीनामासृतस मुद्र ०.५० २३-१८ सनत्कुमार संहिता; ५.०० २४ + श्रुतिस्तुति व्याख्या, २०.०० अर । रासप्रबन्ध, ५५००
0 २७१ रद । २€ | ३०१ ३१॥ ३२ ॥ रे३े ॥ ३४॥ ३५॥ ३६ ॥ ३७१ ह८ । ३९ ॥ ४० ३ ४१ ४२ । ४३। ४ढंढ ॥ ४४५ ४६) ४७३ ॥ +.-3 | ४6 ॥ पू०॥ ४१ ।
दिनचन्द्रिका श्रीसाधनदीपिका,
। *्0छे
२०.००
स्वकीयात्वनिरास परकीयात्वप्रतिपादन, ३०५००
श्रीराधारससुधानिधि (मूल, ) के (सानुवाद ) चेतन्यचन्द्रामृतम् श्रीगो राज्भ चन्द्रोदय:, श्रीब्रह्मसंहिता भक्तिचन्द्रिका, प्रमेय रत्नावली एवं नवरत्न वेदान्तस्पसन्तक तत्त्वसन्दर्भ:, भगवत्सन्दर्भः परमात्मसन्दर्भे:, कृष्णसन्दर्भ: भक्तिसन्द्भे:, प्रीतिसन्दर्भ! बदाशुरोकी भाष्यस् श्रीभक्तिरसामृतशेष:ः, श्रीचेतन्यभागवत श्रीचेतन्यचरितामृतमहाकाव्यमु श्रीचेतन्य मड़ल श्रीगोराड्रविरुदा वली श्रीकृष्णचेतन्यच रितामृतम््॒ सत्सड्भम नित्यक्ृत्यप्रफरणमु
१.०० शंट,००
६.००
६५०० २७५०० १२५०० १३५०० १३५०० २०५०० ३८.०० ४०५०० ८0.०७ ८०.०० ७०.०० २५५०० ५१५,००
१०१,००
७५५०० ७५.०० १८०० डं८द,००
२०.००
३०५००
५२। श्रीमद्भागवत-प्रथम शोक २५५०० ५३। गायत्रा व्याख्याबविद्वतः धू०० ५४ | अआओहरिनामासृत-व्याकरणस् १०५.०० ५५॥ भोकृष्णजन्मतिथिबिधि: ६.४० ५६ । भोहरिमक्तिविलास:(प्रथमो भागः) ५७। श्रोहांरभाक्तिविलास:(द्विती यो भाग: ) १८६०.०० ५८ ॥। अंहारभत्तिविलास: (इलोकसूचीः) ५६ । काव्यकोस्तुभः ३०.०० ६० । श्रीचेतन्यचारतामृत १०४,०० ६१, अभलद्ू।र-कोस्तुभ ६२॥ श्रोगोराज़ लाल।मृतम ५.०० ९२॥। शिक्षाष्टकम २.०० ६४॥ सक्षेप भ्रोहारनामामृत व्याकरणघू २५.०० ६५ प्रधुक्ताख्यात-नद्धरा २.०० बद्भाक्षर में मुद्रित ग्रन्थ १। श्रीबलभव्र-सहस्ननामस्तात्र्र २.०० २॥। दुलभसार ३.५० ३॥ साधकोललास: १५.०० ४॥ भक्तिचन्द्रिका १२.०० ५। श्रीराधारससुधानिधि (मूल) २.०० ६। 3 (सानुवाव ) ६.०० ७। भगवडज्धूक्तिसार समुच्चय ५.०० ८। भक्तिसवंस्व पू,०० ६॥ मनःशिक्षा ५.०० १० ॥ पदावलोी १०.०० ११॥ श्रोसाधनामृतचन्द्रिका ४,४५०
& आगामी प्रकाशन &
१। वृहद्भधागवतामृतम्
२। लघु भागवतामृतम्
३। उज्ज्वलनीलमणि
४॥ वेदान्तदशोन (सटीक, सानुवाद) श्रीबलदेवविद्याभूषणकृत भाष्ययुक्त ।
५ ॥ श्रोगोपालतापनी उपसिषत्
६॥ श्रोम:द्रागवत (सप्त टीका समन्वित)
७॥ श्रीगोराह्डः चम्पु ८५। श्रीकृष्ण भावनाम्ृत ६ । छिद्धान्तरत्न (सटीक)
सह ग्रन्थ प्रकाशक--- श्ररीह्डरग्रिक्ास्यशा7गसरचतोी कालौद ह, धृन्दावन-२८११२१
2 6<*